कौसल्या, शोभनाङ्गदा, राज्ञः दक्षिणपार्श्वे सस्नेहमन्वगच्छत्; अन्यस्मिन्पार्श्वे तु काञ्चनमध्यमा कैकेयी तं समन्वयात्। राजा तु बुद्धिसम्पन्नः, धर्मनिष्ठः, विनयी च, क्लिश्यमान इन्द्रियैः, कैकेयीं निरीक्ष्य तामिदं सान्त्वनमुवाच—"कैकेयि, त्वं पापकृत्ये स्थितेति मम शरीरे मा स्पृश; नाहं त्वां पत्नीत्वेन न च बान्धवतया द्रष्टुमिच्छामि। ये त्वय्यनुगता जनाः, न ते मम नाहं तेषां; त्वं स्वार्थपरायणा धर्मं परित्यज्य मां परित्यजामि। यानि मया त्वया सह व्रतानि कृतानि, यदग्निं प्रदक्षिणं कृतवती, तस्मात्सर्वात्त्वां अस्मिन्लोके परत्र च विमोचयामि। यदि भरतः अयमक्षय्यं राज्यं प्राप्य पितुः किञ्चिद्दद्यादपि, तद्बलिं मम मा सम्प्राप्नुयात्।" एवं राज्ञः पतितस्य रजसा संवृताङ्गस्य कौसल्या शोकाभिभूता तमुत्थाप्य निववृते। राजा धर्मात्मा, पुत्रं राघवं चिन्तयन्, ब्रह्मघ्न इव वा, अग्निं हस्तेन स्पृशन्निव वा, क्लेशमपद्यत। पुनः पुनः रथमार्गे निषण्णः स राजा, मूर्त्या क्षीण इव, चन्द्रमाः स्वप्रभां निगीर्यमाण इव, पृष्ठतः पश्यन् तिष्ठति स्म। स शोकसन्तप्तः प्रियं पुत्रं स्मरन् विललाप; ज्ञात्वा च सुतं नगरान्तं प्राप्तमिति, स इदं वचनमब्रवीत्—"यत्र रथश्रेष्ठानां पदानि दृश्यन्ते, तत्र स महात्मा न दृश्यते। यः पूर्वं चन्दनगन्धिनि शय्यायां सुखेन शयानः, महाभागाभिः स्त्रीभिः सम्वीयमानः, स मे श्रेष्ठः पुत्रः, अद्य कुतश्चिन्मूले दारुणे वा शिलायां वा शयीत इति नूनम्। धरण्याः समुत्थाय, धूलिना आवृताङ्गः, दीर्घमुष्णं निःश्वस्य, पद्मसरोवरात् महानाग इव निष्क्रामति। वनवासिनो नूनं तं दीर्घबाहुं, जनपतेः रामं, अनाथवत्प्रचरन्तं पश्यन्ति। जानक्याः सा प्रिया कन्या, सुखसंवृद्धा, अद्य कंटकाकीर्णे पथि श्रान्ता वनं यास्यति। वनान्यसंस्पृष्टा सा, भीमगर्जितानि मृगाणां निशम्य, भीतिं प्राप्स्यति। कैकेयि, त्वं तुष्टा भव, विधवा भूत्वा राज्यं पालय; तं पुरुषव्याघ्रं विना अहं जीवितुं नोत्सहे।" एवं विलपन् राजा जनसमूहमध्ये स्वगृहं प्रविवेश, आपद्गतोऽपि स्नात इव। स नगरं निरीक्ष्य, यत्र गृहप्राकाराः रिक्ताः, विपणयः च चत्वराणि च संलिनानि, जनाः क्लान्ताः दुर्बलाः शोकसन्तप्ताश्च, राजमार्गाश्च न सम्पूर्णाः। सर्वं नगरं राममात्रचेताः स राजा शोकमूर्च्छितः गृहं प्रविवेश, सूर्य इव मेघं प्रविशन्। रामवैदेहीलक्ष्मणैः रहितं तद्गृहं, गरुडेन सर्पहरितं सरोवरमिव, शून्यमिव बभूव। तदा पृथिवीपतिः स राजा, बाष्पगद्गदया वाचा, स्निग्धमन्ददुःखितं वचनमुवाच—"शिग्रं मां कौसल्यागृहं नयत, राममातरं; अन्यत्र मम हृदयस्य शान्तिर्नास्ति।" इत्युक्त्वा द्वारपालाः तमुपनीय कौसल्यागृहे सन्मान्य निवेशयामासुः। स तु कौसल्यागृहं प्रविश्य शय्यायां शयानोऽपि, तस्य चेतः शान्तिं न लेभे। स राजा तद्गृहं रामलक्ष्मणवैदेह्याः वियुक्तं, नभः शशीव रहितमिव, पश्यन्। तद्विलोक्य स महाबलः राजा बाहुं प्रसार्य उन्मत्तवत् उच्चैः क्रन्दन् प्राह—"हे राम, किमस्मान् परित्यजसि?" इति। धन्यास्ते नरश्रेष्ठाः ये रामं पुनः प्रतिनिवृत्तं आलिङ्ग्य द्रक्ष्यन्ति। रजनी च तदा समुपस्थिते, सा तस्यात्मनः प्रलयसमया इव, मध्यरात्रे दशरथः कौसल्यां प्रति वचनमुवाच—"त्वां न पश्यामि, कौसल्ये; त्वं मां करस्पर्शेन स्पृश; मम दृष्टिरपि राममुपगता, न च प्रत्यागच्छति।" तं राजा राममात्रचेतसं शयानं दृष्ट्वा, सा रानी तस्य पार्श्वे उपविश्य, शोकातुराङ्गना, दीर्घमुष्णं निश्वस्य, सान्त्वनपूर्वकं रुदती विललाप। एवमायोध्याकाण्डस्य त्रिचत्वारिंशः सर्ग आरभ्यते। ततश्च, शोकातुरं राजानं शय्यायां शयानं दृष्ट्वा, कौसल्या, पुत्रशोकपीडिता, पृथिवीपतिं वाक्यमुवाच—"नृसिंह, सा कैकेयी राघवे विषं निष्क्रान्तवती, सर्पीव त्वचा परित्यज्य, विकृतचेष्टा नगरं विचरिष्यति। सौम्यं रामं निर्वास्य, काममाप्तवती सा पापिनी पुनः पुनः मां गृहसर्प इव भयं जनयिष्यति। इदानीं नगरे रामो गृहे गृहे भिक्षां चरिष्यति; त्वं च तस्य इच्छया मम पुत्रं दासत्वेऽपि दास्यसि। कैकेयीया यथा कामं रामो पदच्छुतः, यजमानस्य यज्ञे राक्षसाय हविरिव त्यक्तः। स वीरः, दीर्घबाहुः, धनुर्धरः, भुजगपतिगमनेन, स नूनं पत्नीं लक्ष्मणं च समनु वनं प्रविशति। येन दुःखं न ज्ञातं, ते त्वयैव कैकेयीप्रेरितेन वने परित्यक्ताः, तत्र तेषां का गतिर्भविष्यति?