तदा महात्मनं विहाय अयोध्या इन्द्रविहीनगिरिरिव भूमिः कम्पमाना, भीषणभीतिशोकसम्भूतज्वलिता, गजसैन्याश्वसमूहैः गर्जन्ती अभवत्। यावत् रामस्य निर्गमनात् उत्पन्नं धूलि दृश्यते, तावत् इक्ष्वाकुनन्दनः राजा दृष्टिं न अपासरयत्। यावत् राजा धर्मात्मानं प्रियं पुत्रं पश्यति, तावत् तस्य पुत्रदर्शनाभिलाषः भूमौ अधिकं वर्धते स्म। यदा धूलिरपि न दृश्यते रामस्य, तदा शोकाभिभूतः राजा भूमौ पतितः। तस्य दक्षिणे पार्श्वे कausalya शोभमानभुजाङ्गी अनुगता, अन्यस्मिन् पार्श्वे कैकयी सुकुमारवक्षसा तं अन्वगच्छत्। राजा बुद्धिमान् धर्मज्ञः विनयसम्पन्नः, क्लेशितेन्द्रियः, कैकयीं दृष्ट्वा इदं उवाच—"कैकयी, मा मे शरीरं स्पृश, त्वं पापनिश्चया; न अहं त्वां पत्नीं वा बान्धवीं वा द्रष्टुम् इच्छामि। ये त्वयि आश्रिता, अहं तेषां न, न च ते मम; त्वं स्वार्थपरायणा धर्मं परित्यज्य, मम त्यक्ता। यानि व्रतानि मया सह त्वया कृतानि, यं च अग्निं परिक्रामितवान्, तस्मात् सर्वतः त्वां अस्मिन् लोके परत्र च मोचयामि। यदि भरतः अयम् अक्षयं राज्यं प्राप्य पित्रर्थं किञ्चिद् दद्यात्, तद् मम मा आगच्छेत्।" ततः धूलिपरिप्लुतं पतितं राजानं समुत्थाप्य, शोकसन्तप्तं कausalya निवृत्ता। राजा धर्मात्मा रामं चिन्तयन् ब्रह्महत्यया कामेन वा अग्निस्पर्शेन वा संतप्तः। पुनः पुनः रथमार्गे उपविष्टः राजा पृष्ठतः अवलोकयन्, चन्द्रस्य प्रकाशहरणेन यथा तस्य रूपं क्षीणम्। दुःखितः राजा प्रियं पुत्रं स्मरन् विलपन्, नगरान्तं रामः प्राप्त इति ज्ञात्वा, उवाच— "यत्र उत्तमयानानां मार्गे चिन्हानि दृश्यन्ते, तत्र महात्मा पुत्रः न दृश्यते। यः चन्दनगन्धयुक्ते शय्ये सुखेन शयानः, स्त्रीभिः महान् पूजितः, स मम श्रेष्ठपुत्रः, अधुना काष्ठे वा शिलायां वा कस्यचित् वृक्षस्य अधः शयितः स्यात्। भूमेः समुत्थाय, धूलिपरिप्लुतः, दीर्घनिःश्वासः, कमलवनात् महागजः इव निष्क्रान्तः स दुःखितः। वनवासिनः तं दीर्घबाहुं जनाधिपं रामं निर्जनं पश्येयुः। जनकस्य प्रियकन्या, सुखसंपन्ना, कण्टकमार्गे क्लान्ता वनं गच्छति। वनान्यस्मिन् अपरिचिता सा भीतिम् अनुभवेत्, व्याघ्रादीनां गर्जनं श्रुत्वा। कैकयी, तुष्टा भव, विधवा जीव, राज्यं पालय; रामविहीनं जीवनं मम न सह्यं।" एवं विलपन् राजा जनसमूहपरिवृतः, दुःखस्नानात् शुद्धः इव, स्वगृहं प्रविष्टः। तस्य नगरं गृहवेश्मन्यः रिक्तानि, विपणिसमवायः निष्क्रान्तः, जनाः श्रान्ताः, क्लान्ताः, दुःखिताः, मार्गाः अपि अकुलिताः। स सर्वं नगरं रामं चिन्तयन् पश्यन्, शोकसन्तप्तः, सूर्यः मेघं प्रविशन् इव, स्वगृहं प्रविष्टः। गृहः रामवैदेहीलक्ष्मणरहितः, गरुडेन नागहरितं सरः इव, शून्यः अभवत्। ततः पृथिव्याः स्वामी, कण्ठक्लिष्टं मधुरं मन्दं दुःखितं वचनं उवाच—"शीघ्रं मां कausalya गृहं नय, रामस्य मातरम्; अन्यत्र मम हृदयस्य विश्रान्तिः न।" इत्युक्त्वा द्वारपालाः तम् कausalya गृहं निनयन्, सम्मानपूर्वकं तत्र स्थापयन्। तत्र अपि शय्यायां शयानः राजा, मनः अशान्तम्। स गृहं रामलक्ष्मणवैदेहीरहितं पश्यन्, चन्द्ररहितं आकाशम् इव, दुःखितः अभवत्। तत् दृष्ट्वा, महाबलः राजा बाहुं उत्तोल्य, उच्चैः शब्दं कृत्वा, "हे राम, किम् नः त्यक्तवान्?" इति विलपन्। धन्याः ते महात्मानः, ये रामस्य पुनः आगमनं पश्येयुः, तं आलिङ्गनं कर्तुं शक्येयुः। रात्रिः अपि तत्र प्राप्ता, आत्मविनाशनिशा इव, मध्यरात्रे दशरथः कausalya प्रति इदं वचनम् उवाच—"कausalya, त्वां न पश्यामि; कृपया मां हस्तेन स्पृश; मम दृष्टिः रामं अनुसरति, न प्रतिनिवर्तते।" राजा शय्यायां रामं चिन्तयन् शयानं दृष्ट्वा, रानी तस्य समीपे उपविष्टा, शोकाभिभूता, दीर्घनिःश्वासं कृत्वा, दुःखितं विलपन्ती। ततः नूतनसर्गः आरभ्यते। शोकात् दुर्बलः शय्यायां शयानं राजानं दृष्ट्वा, कausalya पुत्रशोकदुःखिता, पृथिव्याः अधिपतिं उवाच—"नरशार्दूल, कैकयी रामे विषं विसृज्य, मुक्तकृमिवद्, वक्रवृत्त्या विचरिष्यति।