तस्मिन् समये शीतलः पवनः न वाति स्म, चन्द्रमाः न रमणीयः दृष्टुम्, सूर्यः अपि नोष्णतां ददौ; समग्रं जगत् विक्षिप्तम् अभवत्। महिलानां पुत्राः, पतयः, भ्रातरः च, किञ्चित् अपि न स्पृहयन्तः, सर्वं त्यक्त्वा केवलं राममेव चिन्तयामासुः। ये च रामस्य मित्राणि आसन्, तेषां चित्तानि शोकभारसम्पीडितानि, मोहग्रस्तानि च, ते शयनं न कृतवन्तः। तदा अयोध्या महात्मना रामेण विहीना, इन्द्ररहितैः शैलसमेतया पृथिव्या इव कम्पिता, भीषणशोकभीतराग्निना दग्धेव बभूव; गजसैन्याश्वसंघाः च निनदन्ति स्म। रामस्य निर्गमनकाले यावत् तस्य गमनधूलिः दृश्यते स्म, तावत् एव इक्ष्वाकुवंशस्य नृपतिः दृष्टिं न प्रतिनिन्ये। यावत् सः धर्मात्मा प्रियः पुत्रः दृश्यते स्म, तावत् एव भूमौ पुत्रदर्शनलालसा तस्य नृपतेः वर्धते स्म। यदा तु सः नृपः रामस्य धूलिम् अपि न पश्यति स्म, तदा दुःखार्तः भूमौ पतितः। तस्य दक्षिणे पार्श्वे भूषितबाहुः कौसल्या अन्वगच्छत्; अपरस्मिन् पार्श्वे तन्वङ्गी कैकेयी तं अनुययौ। सः राजा, बुद्धिसंपन्नः, धर्मशीलः, विनयी च, दुःखितेन्द्रियः कैकेयीं दृष्ट्वा इदं वचनम् उवाच— "कैकेयि, मां मा स्पृश; त्वं पापनिश्चया, न त्वां न पत्नीत्वेन, न बान्धवतया द्रष्टुम् इच्छामि। ये त्वयि आश्रिताः, न ते मम, न च अहं तेषां; त्वं स्वार्थपराङ्मुखी, धर्मं परित्यज्य, मम परित्यक्ता। यद् यत् सह त्वया कृतं प्रतिज्ञाय, यद् अग्निं प्रदक्षिणीकृत्य, तत् सर्वं त्वां मुंचामि, अस्मिन्लोके परत्र च। यदि भरतः अयं अक्षय्यं राज्यं प्राप्य, पितुः कृते किञ्चिद् दद्यात्, तद् दानं माम् उप न गच्छेत्।" एवं उक्त्वा, धूलिना आवृतं पतितं राजानम् उत्त्थाप्य, शोकसम्पीडिता कौसल्या तत्र निवृत्ता। स धर्मात्मा राजा, पुत्रचिन्तया क्लिश्यमानः, ब्रह्मघ्नवत्, वा हस्तेन अग्निस्पर्शकृतवत्, पिड्यते स्म। पुनः पुनः अन्ववलोक्य, रथमार्गे उपविष्टः, तस्य रूपं क्षीणमिव बभूव, यथा चन्द्रस्य प्रकाशः ग्रसेत। शोकसमाकुलः, प्रियपुत्रं स्मरन्, सः राज्ञा ज्ञातं यत् तस्य पुत्रः नगरस्य अन्तिकम् आगतः इति; सः इदं वचनम् उवाच— "यत्र उत्तमानि यानानि येन रामः नीतः, तस्य मार्गस्य रेखाः दृश्यन्ते, स तु महात्मा न दृश्यते। यो गन्धसिक्तशय्यायाम् सुखेन शयितः, महाभागाभिः नारिभिः व्यजन्यमानः, मम प्रियतमः पुत्रः, सः अद्य किञ्चित् काष्ठे, वा शिलायाम्, कदाचित् वृक्षमूले, शयितः स्यात्। सः धूलिना आवृतः, भूमितः उत्तिष्ठन्, दीर्घं श्वसन्, करिणाम् इव पद्मसरोत्तीरात् निष्क्रान्तः, द्रष्टव्यः। नूनं तं दीर्घबाहुं, जनाधिपं रामं, अनाथवत् गच्छन्तम्, वनवासिनः पश्यन्ति। सा जनकात्मजा, सुखसंवृद्धा, अद्य तृणकण्टकदष्टा, क्लान्ता, वनं गच्छति। वनानभिज्ञा सा, मृगाणां घोरान् निनादान् श्रुत्वा, नूनम् भीतिम् अनुभविष्यति। तुष्ट्या कैकेयि, विधवा भूत्वा राज्यं पालय; तं पुरुषव्याघ्रं विना, अहं जीवितुं न शक्नोमि।" एवं विलपन्, राजा जनसमूहपरिवृतः, शोकार्दितः, स्नानानन्तरम् इव स्वगृहं प्रविवेश। सः राजन्, नगरस्य गृहारामान् रिक्तान्, आपणचत्वराणि संवृतानि, जनान् क्लान्तान् दुर्बलान् दुःखितांश्च, राजमार्गान् च अलिप्तजनान् अपश्यत्। सर्वं नगरं रामचिन्तायाम् मग्नम् दृष्ट्वा, सः शोकार्तः राजा स्वगृहं प्रविवेश, मेघे प्रविशन्तम् सूर्यं इव। राम-वैदेही-लक्ष्मणविहीनं तद् गृहम्, गरुडेन नागहरितं महाह्रदं यथा, शून्यमिव बभूव। ततः भूमिपतिः, सान्त्वयन्, कम्पितकण्ठः, मन्दम् अश्रुपूर्णम् दुःखार्तं वचनम् उवाच— "शीघ्रं मां कौसल्यागृहं नयत, या रामस्य माता; अन्यत्र मम हृदयस्य शान्तिः नास्ति।" एवमुक्ते, द्वारपालाः तं कौसल्यागृहं नीत्वा, आदरेण तत्र स्थापयामासुः। राजा तत्र प्रविश्य, शय्यायाम् उपविष्टः अपि, तस्य चित्तम् अशान्तम् आसीत्। सः तं गृहम् अपश्यत्, यत्र तस्य द्वौ पुत्रौ, स्नुषा च नास्ति, यथा चन्द्ररहितं नभः। तद् दृष्ट्वा, सः महाबलः राजा, बाहुम् उद्दधार, ऊर्ध्वम् उन्नम्य, उवाच— "हे राम, किमर्थं अस्मान् परित्यजसि?" ये धन्याः, ये पुनः रामागमनं द्रक्ष्यन्ति, तं परिष्वज्य, ते एव सुखिनः। रात्रौ तु, यथा प्राणनाशिनी रात्रिः, तस्य समुपस्थितायाम्, मध्यरात्रसमये दशरथः कौसल्याम् इदं वचनम् उवाच— "त्वां न पश्यामि, कौसल्ये; कृपया मां हस्तेन स्पृश, यतः मम दृष्टिः रामानुगता, न प्रतिनिवर्तते।" तत् तं रामचिन्तनपरं राजानं शयने स्थितं दृष्ट्वा, सा देवी पार्श्वे उपविष्टा, दुःखसमाकुला, दीर्घं निश्वस्य, अत्यन्तं विललाप।