राजमार्गे जनाः अश्रुपूर्णमुखाः दुष्प्रसन्नाः दृष्टाः, न हि कश्चित् प्रमोदमानः, सर्वे दुःखेनैव निमग्नाः आसन्। शीतलः वातः न प्रवाति, न चन्द्रो रमणीयः, न सूर्यः तापनं करोति, समग्रं जगत् विक्षुब्धम् अभवत्। स्त्रियः पुत्रान्, पतिं, भ्रातॄन् वा किञ्चित् न इच्छन्त्यः, सर्वं परित्यज्य, केवलं राममेव चिन्तयन्त्यः आसन्। ये रामस्य सखायः आसन्, ते शोकभारग्लानचित्ताः निद्रां न उपजग्मुः। तदा अयोध्या महात्मना रहिता, इन्द्रविहीना महीव पर्वतैः इव कम्पमाना, भयानकशोकाग्निना दग्धा, गजारथशूराणां समूहैः निनादिता अभवत्। यावत् रामस्य निर्गमणेनोद्धूतधूलिः दृश्यते स्म, तावत् एव इक्ष्वाकूणां राजा दृष्टिं न निवर्तयामास। यावत् सः धर्मात्मा प्रियः पुत्रः दृष्टिगोचरः, तावत् एव तस्य पुत्रदर्शनाकाङ्क्षा वर्धमानाऽभवत्। यदा तु रामस्य धूल्यपि न दृश्यते स्म, सः शोकेन संतप्तः भूमौ पतितः। दक्षिणेन पार्श्वे कौसल्या भूषितबाहुः अन्वगच्छत्, अन्येन तु पार्श्वे कैकेयी सुकेशिनी तं अन्वयात्। स राजा, ज्ञानशीलविनयसम्पन्नः, क्लिष्टेन्द्रियः, कैकेयीं निरीक्ष्य इत्येवमुवाच— "कैकेयि, मा मम शरीरे स्पृश, त्वं पापकर्मणा संनियता; न त्वां न पत्नीं न बान्धवीं द्रष्टुमिच्छामि। ये त्वयि आश्रिताः, न अहं तेषां, न ते मम; त्वं स्वार्थनिष्ठा धर्मं परित्यज्य मां परित्यक्तवती। येन सह व्रतानि कृतानि, येन सह वह्निं प्रदक्षिणीकृतवन्तौ, तस्मात् सर्वात् त्वां मुचये, अस्मिन्लोके परत्र च। यदि भरतः अयं अक्षय्यं राज्यं लब्ध्वा पितुः किञ्चिद् दद्यात्, स दानं मां न प्राप्नुयात्।" ततः धूल्यावृतं पतितं राजानं कौसल्या शोकेन संतप्ताऽनयत्। स धर्मात्मा राजा, यथा कामात् ब्राह्मणघ्नः, वह्निं स्पृष्ट्वा दुःखितः, तथा रामस्य चिन्तया संतप्तः। पुनः पुनः रथमार्गे उपविष्टः, पृष्ठतः पश्यन्, चन्द्रमसोऽमिव क्षीणः बभूव। दुःखेन संतप्तः सः प्रियं पुत्रं अनुस्मरन्, नगरद्वारं प्राप्तं तम् अवगम्य इत्युवाच— "रथानां पदानि दृष्टानि, रामो महात्मा न दृश्यते। यः पूर्वं चन्दनगन्धिषु शय्येषु सुप्तः, महाभागाभिः स्त्रीभिः वीजनः, स मम श्रेष्ठः पुत्रः, अधुना कुतश्चित् वृक्षमूले काष्ठे वा शिलायाम् वा शयीत। स भूम्यां धूल्यावृतः, श्वसन्, शोकार्त इव, पद्मिन्याः सरसः निर्गतः गजपतिरिव दृश्यते। वनवासिनः तं दीर्घबाहुं रामं जननायकं रक्षाहीनमिव पश्यन्ति। जनकात्मजा सा प्रियदर्शना, सुखोपचिता, कण्टकाकीर्णे पथि क्लान्ता, अधुना वनं गच्छति। अरण्ये अनभिज्ञा सा भीतिं अनुभविष्यति, मृगाणां भीषणनिनादं शृण्वाना। तुष्टाऽसि, कैकेयि, विधवा भूत्वा राज्यं पालय; रामविना न अहं जीवितुं शक्तः।" एवं विलपन् राजा जनसमूहमध्यगः, दुःखान्न स्नात इव, स्वगृहं प्रविवेश। सः नगरे चत्वरेषु गृहेषु रिक्तेषु, विपणिषु निरुद्धेषु, जनान् क्लान्तान् शुष्कान् दुःखितांश्च, शून्यमार्गांश्च पश्यन्, केवलं राममेव चिन्तयन्, गृहं प्रविवेश, मेघं प्रविशन्निव सूर्यः। रामवैदेहीलक्ष्मणविहीनं तद् गृहं, गरुडेन नागहृतं महाह्रदं यथा, शून्यमिव बभूव। तदा पृथिवीपतिः क्लिन्नकण्ठः, मृदु, मंद, शोकसंतप्तं वाक्यं उवाच— "शीघ्रं मां कौसल्यागृहं नयत, राममातुः; अन्यत्र न मम हृदयस्य शान्तिः।" इत्युक्त्वा द्वारपालैः सः कौसल्यागृहं नीतः, तत्र सन्मानितः। तत्र अपि प्रविश्य शय्यायामुपविष्टः, तस्य चित्तं न विश्राम्यति। गृहं तु रामलक्ष्मणवैदेह्यविहीनं, चन्द्ररहितं नभ इव, सः पश्यन्। तं दृष्ट्वा बलवान् राजा बाहुं प्रसार्य उवाच— "हे राम, किं मां परित्यक्तवान्?" ये पुनः पुनः रामागमनं द्रक्ष्यन्ति, तं परिष्वज्य सुखिनः सन्ति। निश्यां तु, यथा प्रलयकाले, सा रात्रिः तस्यात्मनः संक्षयाय अभवत्। मध्यरात्रे दशरथः कौसल्यां प्रति वाक्यमिदम् उवाच— "त्वां न पश्यामि, कौसल्ये, करैः मां स्पृश; मम दृष्टिः रामं अनुसरति, न निवर्तते।