अयोध्यायाः सर्वे जनाः, शोकतरङ्गैः अभिभूताः, गम्भीरं निःश्वसन्तः सततं भूमिपतेः दुःखेन विलपन्ति स्म। राजमार्गे स्थिताः जनाः, अश्रुभिः सिक्तवदनाः, कदापि न हर्षम् अनुभवन्, सर्वे शोकमग्नाः अभवन्। शीतलः वायुः न वाति, चन्द्रः न रम्यः दृश्यते, सूर्यः न तापयति; समग्रं जगत् विक्षिप्तम् आसीत्। स्त्रियः पुत्रान्, पतिं, भ्रातृन् च, किञ्चित् न इच्छन्त्यः, सर्वम् त्यक्त्वा, केवलं रामं चिन्तयन्ति स्म। ये रामस्य मित्राणि आसन्, तेषां मनांसि शोकभारैः मोहितानि, तैः शय्यायां अपि न शयितुं शक्यते स्म। तदा अयोध्या, महात्मनः रहिता, इन्द्ररहितपर्वता पृथिवीव कम्पमाना, भीषणशोकभीयसङ्कुला, गजसैन्यरथानां घोषैः नादयन्ती अभवत्। यदा रामस्य गमनात् उत्पन्नं धूलि दृश्यते स्म, तावत् इक्ष्वाकुवंशस्य राजा दृष्टिं न निवर्तयामास। यावत् राजा धर्मात्मनं प्रियं पुत्रं पश्यति स्म, तावत् तस्य पुत्रदर्शनस्य तृष्णा भूमौ अधिकतरं जातम्। यदा तु राजा रामस्य धूलिमपि न पश्यति स्म, शोकाभिभूतः भूमौ पतितः अभवत्। कौसल्या, शोभितभुजा, राज्ञः दक्षिणे पार्श्वे ययौ; अपरपार्श्वे, कैकेयी, तन्वी, तं अन्वगच्छत्। राजा, बुद्धिमान् धर्मशीलः विनयवान्, दुःखितेन्द्रियः, कैकेयीं दृष्ट्वा इदं उवाच— "कैकेयी, मां मा स्पृश—तव दुश्चरितनिश्चया; न त्वां पत्नीं न च बान्धवीं द्रष्टुम् इच्छामि। ये तव आश्रयणीयाः, न ते मम, नाहं तेषां; धर्मं परित्यज्य स्वार्थपरायणा त्वं, तस्मात् त्वां परित्यजामि। यानि व्रतानि तव सह कृतानि, यं च अग्निं परिक्रामितवान्, तस्माद् सर्वात् विमुक्ता भव, अस्मिन् लोके परत्र च। यदि भरतः अक्षय्यं राज्यं लब्ध्वा पितुः कृते किञ्चित् दद्यात्, तद् दानं मम न आगच्छेत्।" ततः कौसल्या, शोकदग्धा, भूमौ पतितं धूलिसंवलितं राजानं उत्थाप्य अपाक्रामत्। राजा, ब्रह्महत्याकाङ्क्षीव वा, हस्तेन अग्निं स्पृशन् इव, धर्मात्मा, रामं चिन्तयन्, दुःखितः अभवत्। पुनः पुनः चक्रमार्गे उपविष्टः, पृष्ठतः पश्यन्, तस्य रूपं क्षीणम् अभवत्, शशिनः प्रकाशः ग्रस्तः इव। शोकाभिभूतः, प्रियं पुत्रं स्मरन्, विलपन्, नगरस्य सीमायां पुत्रं गतं इति ज्ञात्वा इदं उवाच— "यत्र उत्तमानां रथानां मार्गः दृश्यते, तत्र मम पुत्रः महात्मा न दृश्यते। यः चन्दनगन्धयुक्तेषु शय्यायाम् सुखेन शयितः, श्रेष्ठाभिः स्त्रीभिः वाय्यते—सः मम श्रेष्ठः पुत्रः—अद्य कस्यचित् वृक्षस्य मूलम् उपविश्य, काष्ठे वा शिलायां वा शयितः भविष्यति। भूम्यां उत्थाय, दीनः, धूलिसंवलितः, गम्भीरं निःश्वसन्, कमलह्रदात् उत्थितः गजपतिः इव दृश्यते। वनवासिनः जनः तं दीर्घबाहुं रामं, जननायकं, अनाथवत् गच्छन्तं पश्यन्ति। जनकस्य प्रियकन्या, सुखसंस्कृतम्, अद्य कंटकमार्गे श्रान्ता, वनं गच्छति। वनानि अनभिज्ञा सा, निश्चयेन, मृगाणां भीषणनादं श्रुत्वा, भयम् अनुभविष्यति। तुष्टः भव कैकेयी, विधवा भव, राज्यं पालय; तं पुरुषसिंहं विना, अहं जीवितुं न शक्नोमि।" एवं विलपन्, राजा, जनसमूहैः परिवृतः, शोच्यं स्नानात् प्राप्तः इव, स्वं गृहम् प्रविवेश। तेन नगरं दृष्टम्—यत्र गृहेषु, प्राङ्गणेṣu रिक्तं, विपणिषु, चौर्येषु अपि संवृतम्, जनाः क्लान्ताः, दुर्बलाः, शोकग्रस्ताः, महापथाः अपि न सञ्जनाः। नगरे सर्वत्र रामं चिन्तयन्, राजा गृहम् प्रविवेश, विलपन्, सूर्यः मेघं प्रविशन् इव। गृहम् राम-वैदेही-लक्ष्मणरहितम्, गरुडेन नागः हृतः सरोवरः इव, शान्तम् अभवत्। तदा भूमिपतिः, स्नेहसन्तप्तः, कोमलम्, मंदम्, शोकयुक्तम् वाक्यम् उवाच— "शीघ्रं मां कौसल्यागृहं नय, रामस्य मातरं; अन्यत्र मम हृदयम् शान्तिम् न प्राप्नोति।" राज्ञः इदं वचः उक्तवान्, द्वारपालैः तं कौसल्यागृहं नीत्वा, सम्मानपूर्वकं स्थापितः। तत्र अपि शय्यायाम् शयनम् कृत्वा, तस्य मनः अशान्तम् अभवत्। राजा गृहम् राम-लक्ष्मण-वैदेहीरहितम् पश्यन्, चन्द्रशून्यम् आकाशम् इव, दुःखितः अभवत्। तं दृष्ट्वा, महाबलः राजा, बाहुं उत्तोल्य, उच्चैः रुदन्, "हे राम, किम् नः त्यक्तवान्?" इति उवाच। ये महात्मानः रामस्य पुनः आगमनम् दृष्ट्वा तं आलिङ्गयितुं शक्नुवन्ति, ते धन्याः। तदा रात्रिः, आत्मनः नाशरात्रिः इव, आगता; मध्यरात्रे दशरथः कौसल्याम् इदं वचनम् उवाच। एवं श्रीवाल्मीकिरामायणस्य अयोध्याकाण्डे द्विचत्वारिंशदधिकचत्वारिंशः सर्गः।