त्रिशङ्कु, लोहिताङ्ग, बृहस्पति, बुधः च, सर्वे च तीक्ष्णग्रहाः सोमं उपगम्य स्वस्थानानि प्राप्नुवन्। तदा नक्षत्राणि तेजः परित्यक्तानि, ग्रहाः अपि दीप्तिं नष्टवन्तः, विशाखा च धूमेन सह आकाशे प्रादुरासीदिति। यदा रामः वनाय प्रस्थितवान्, तदा पुरी महता तमसा प्रेरितेन वातेन उदधिवत् कम्पितवती। सर्वदिशः विक्षिप्ताः, तमसा आच्छन्नाः, न ग्रहः न नक्षत्रं न किमपि दृश्यते स्म। सर्वे जनाः सहसा दुःखेन अभिभूताः, न कोऽपि अन्नपानादिषु वा क्रीडायाम् वा चित्तं दत्तवान्। सर्वे अयोध्यावासिनः शनैः शनैः दीर्घनिःश्वासैः, शोकवेगैः पीडिताः, पृथिव्याः नाथं स्मरन्तः विलपन्ति स्म। राजमार्गे स्थिताः जनाः अश्रुपूर्णमुखाः, न प्रमोदं न प्रहर्षं प्राप्नुवन्, सर्वे शोकमग्नाः। शीतलः वायुः न प्रवाति स्म, चन्द्रमाः न रमणीयः, सूर्यः न तापनं करोति स्म, समग्रं जगत् विक्षिप्तमिव आसीत्। स्त्रियः पुत्रान्, पतिं, भ्रातॄन्, किंचित् अपि न चिन्तयन्त्यः, सर्वं परित्यज्य केवलं राममेव चिन्तयन्ति स्म। रामस्य सर्वे सखायः, शोकभारात् विमूढचित्ताः, शयनमपि न प्रपेदिरे। अथ अयोध्या, महात्मना रहिता, इन्द्रविहीना गिरिमिव पृथिवी कम्पमाना, भीमशोकाग्निना दग्धेव, गजानां, सैन्यानां, अश्वानां च घोषैः समाकुला बभूव। एषः द्विचत्वारिंशः सर्गः श्रीमद्रामायणे अयोध्याकाण्डे समाप्तः। यदा रामस्य निर्गमनात् धूलिः दृश्यते स्म, तावत् इक्ष्वाकूणां राजा दृष्टिं न निवर्तयामास। यावत् सः राजा धर्मात्मानं प्रियं पुत्रं पश्यति स्म, तावत् तस्य पुत्रदर्शनलालसा भूमौ एव वर्धते स्म। यदा तु सः रामस्य धूलिमपि न पश्यति स्म, शोकाभिभूतः भूमौ पतितः। कौसल्या, भूषणैः शोभिता, तस्य दक्षिणे पार्श्वे अन्वगच्छत्; अन्यस्मिन्स्मिन् पार्श्वे कैकयी, सुकुमारशरीरा, तं अनुययौ। सः राजा, प्रज्ञया, धर्मेण, विनयेन च युक्तः, इन्द्रियैः क्लान्तः, कैकयीं निरीक्ष्य इदं वचनं उवाच— "कैकयि, मां मा स्पृश; त्वं पापकृते स्थितासि, न त्वां पत्नीरूपेण नापि बन्धुरूपेण द्रष्टुमिच्छामि। ये त्वयि आश्रिताः, न ते मम, न चाहं तेषां; त्वं स्वार्थपरायणा धर्मं परित्यज्य मां परित्यजसि। येन सह व्रतानि कृतानि, येन वह्निं प्रदक्षिणीकृतवती, तस्मात् सर्वात् त्वां मुक्त्वा अस्मिन्लोके परत्र च। यदि भरतः अयं अक्षयं राज्यं लभित्वा पितुः किञ्चित् दद्यात्, तदपि मम मा भूत्।" एवमुक्त्वा, धूलिनिषिक्तं पतितं राजानं कौसल्या शोकात् उत्थाप्य निविवेश। ब्रह्मघ्नवत्, अग्निं हस्तेन स्पृष्टवद्वा, धर्मात्मा राजा राघवं चिन्तयन् संतप्तः। पुनः पुनः रथमार्गे उपविष्टः, पृष्ठतः पश्यन्, क्षीणरश्मिरिव चन्द्रमाः, तस्य रूपं हीनमिव बभूव। शोकातुरः, प्रियं पुत्रं स्मरन्, ज्ञात्वा रामः नगरान्तं प्राप्तः, इदं वचनं उवाच— "रथानां पदानि दृश्यन्ते, येन मे पुत्रः नीतः, स तु महात्मा न दृश्यते। यः सन्दलसुरभिषु शय्यापेषु सुप्तः, स्त्रीभिः सेव्यमानः, स मम श्रेष्ठपुत्रः, अद्य कुतश्चित् वृक्षस्य मूलमुपविश्य, काष्ठे वा शिलायाम् वा शय्यां कुर्यात्। स भूमिं उपोत्थाय, धूलिनिषिक्तः, दीर्घनिःश्वासः, हंसराज इव पद्मसरसः निष्क्रम्य, द्रष्टव्यः। वनवासिनः तम् दीर्घबाहुं रामं, जननायकं, अनाथवत् विचरन्तं पश्यन्ति।" "सा जनकात्मजा, सुखसंवृद्धा, अद्य कंटकाकीर्णे पथि श्रान्ता वनं गमिष्यति। सा, वनान्यपरिचिता, मृगाणां भीमस्वनं श्रुत्वा, नूनं भीतिं अनुभविष्यति। तुष्टासि कैकयि, विधवा भूत्वा राज्यं पालय; यः नरव्याघ्रविहीनः, अहं जीवितुं न शक्नोमि।" एवं विलपन्, राजा जनसमूहैः परिवृतः, दुःखनिमग्नः, स्नानात् निवृत्त इव स्वगृहं प्रविवेश। सः नगरं ददर्श—तस्य प्राकारगृहाणि रिक्तानि, अपणहाटकानि संवृत्तानि, जनाः क्लान्ताः, दुर्बलाः, शोकसन्तप्ताः, राजमार्गाः च न सञ्जनाः। सर्वं नगरं राममात्रचिन्तनपरं दृष्ट्वा, राजा शोकात् गृहं प्रविवेश, मेघमिव सूर्यः। तद्गृहं, रामवैकुण्ठं, वैदेहीलक्ष्मणरहितं, गरुडेन नागहृतं महाह्रदं यथा, शून्यमिव बभूव। तदा पृथिवीपतिः, कम्पितकण्ठः, सान्त्वनमृदुशोकगद्गदवचनं उवाच— "शीघ्रं मां कौसल्यागृहं नयत, सा राममाता; अन्यत्र हि मे मनः शान्तिं न प्राप्नोति।" इत्युक्ते, द्वारपालाः तम् राजानं कौसल्यागृहं नीत्वा सादरं न्यवेशयन्।