यदा राजा पुत्रवियोगदुःखेन संतप्तः तस्मिन् अन्तःपुरे दुःखपूर्णं भीषणं शब्दं श्रुत्वा अत्यन्तं व्यथितः अभवत्। तस्मिन् समये न यज्ञाग्नयः प्रज्वलिताः, गृहस्थाः अपाक्वन्, जनाः स्वकार्याणि उपेक्ष्य, सूर्यः अपि अन्तर्धानं गच्छति स्म। गजाः स्वभोजनं त्यक्त्वा, गावः पयः न ददुः, मातरः प्रथमजस्य जन्मन्य न हृष्टाः। तदा त्रिशङ्कुः, लोहिताङ्गः, बृहस्पतिः, बुधः, सर्वे क्रूरग्रहाः सोमं समीपं गत्वा तत्र स्थितिम् उपगच्छन्। तारेषु ज्योतिर्नष्टम्, ग्रहाणां दीप्तिः क्षीणम्, विशाखा धूमेन आकाशे प्रकाशितम्। रामः वनाय प्रस्थितः इति समये नगरी महावातेन उदधिः यथा कम्पितः, तथा कम्पिता। सर्वदिशः तमसा आच्छादिताः, न ग्रहः न तारा न किञ्चिद् दृश्यते स्म। सहसा सर्वे जनाः दुःखेन आक्रान्ताः, न कश्चित् भोजनं वा क्रीडां वा चिन्तयति स्म। सततम् दीर्घनिःश्वासैः दुःखतरङ्गैः पीडिताः, सर्वे अयोध्यावासिनः भूमिपतिं विलपन्ति स्म। राजमार्गे जनाः अश्रुपूर्णमुखाः, न कश्चित् हृष्टः दृश्यते, सर्वे शोकमग्नाः। शीतलः वायुः न वाति, चन्द्रः न रम्यः, सूर्यः न तापयति, समस्तं जगत् विक्षिप्तम्। स्त्रियः पुत्रान्, पतिं, भ्रातृन् त्यक्त्वा, किञ्चिद् न इच्छन्त्यः, केवलं रामं चिन्तयन्ति। रामस्य मित्राणि, शोकभारात् विमूढचित्तानि, निद्रां अपि न उपगच्छन्। तदा अयोध्या, महात्मनः वियोगात्, इन्द्ररहितः पर्वतीयः पृथिवी इव, भयशोकात् कम्पमाना, गज, सैनिक, अश्वसमूहैः गर्जन्ती। एवं अयोध्याकाण्डस्य द्विचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः। यदा रामस्य गमनात् उत्पन्नं धूलि दृश्यते स्म, तावत् इक्ष्वाकूनां राजा दृष्टिं न अपासरत्। यावत् राजा प्रियं पुत्रं धर्मात्मानं दृष्टुं शक्नोति स्म, तावत् तस्य पुत्रदर्शनलालसा अधिकं वर्धते स्म। यदा रामस्य धूलि अपि दृष्टुं न शक्यते, तदा राजा शोकात् भूमौ पतितः। कौसल्या, शोभमानभुजा, दक्षिणे पार्श्वे चलति; कैकेयी, तन्वी, अन्यस्मिन् पार्श्वे। बुद्धिमान्, धर्मज्ञः, विनयी राजा, दुःखितेन्द्रियः, कैकेयीं दृष्ट्वा उवाच— "कैकेयी, मम शरीरं मा स्पृश— त्वं दुष्टनिश्चया; न त्वां पत्नीं न स्वजनं इच्छामि। ये त्वयि आश्रिता, न ते मम, न अहं तेषां; त्वं स्वार्थपरायणा, धर्मं त्यक्त्वा, तव त्यागं करोत्सि। यानि व्रतानि मया सह कृतानि, यः अग्निः परिक्रमितः, सर्वं तव विमोचयामि— अस्मिन् लोके परत्र च। यदि भरतः अजेय्यं राज्यं प्राप्य पितुः कृते किञ्चिद् दद्यात्, तत् दानं मम न आगच्छतु।" ततः कौसल्या, शोकात् संतप्तः, धूलिना आवृतं पतितं राजानं उत्थाप्य, निवृत्ता। राजा, ब्रह्मघ्नः कामात् वा, अग्निस्पर्शीव, धर्मज्ञः, रामं चिन्तयन् संतप्तः। पुनः पुनः मार्गं पश्यन्, रथमार्गे उपविष्टः, तस्य रूपं क्षीणम्, शशाङ्कः प्रकाशहरणेन यथा। दुःखेन पीडितः, प्रियं पुत्रं स्मरन्, नगरस्य सीमायाः रामः प्राप्तः इति ज्ञात्वा उवाच— "यत्र उत्तमयानानां पथः दृश्यते, तत्र मम पुत्रः महात्मा न दृश्यते। यः पूर्वं चन्दनगन्धयुक्ते शय्यायां, महाभागा स्त्रियः वायुं ददती, सुखेन शयानः, सः मे श्रेष्ठपुत्रः। अद्य कुतः काष्ठे वा शिलायां वा वृक्षमूले विश्राम्यति। पृथिव्यां धूलिना आवृतः, दीर्घनिःश्वासः, शोकात् उत्थाय, पद्मात् निसृतः गजपतिः इव। वनवासिनः तं दीर्घबाहुं, जनाधिपं, अनाथवत् गच्छन्तं पश्यन्ति। जनकस्य प्रिया कन्या, सुखाभ्यस्तम्, कण्टकमार्गे श्रान्ता, वनं गच्छति। वनान् अनभिज्ञा, निःसन्देहं, मृगाणां घोरं गर्जनं शृण्वन्ती, भयम् अनुभवति। तृप्तिं प्राप्नुहि कैकेयी, विधवा भूत्वा राज्यं पालय; तस्य पुरुषसिंहस्य विना जीवितं न शक्यं।" एवं विलपन्, राजा जनसमूहैः परिवृतः, महतीं गृहं दुःखानन्तरं स्नातः इव प्रविष्टः। तत्र सः नगरं पश्यति— गृहद्वाराणि शून्यानि, विपणयः, चत्वराणि, जनाः क्लान्ताः, दुर्बलाः, दुःखिताः, महान् मार्गः न भीरु। समस्तं नगरं राममेव चिन्तयन्, राजा गृहं प्रविष्टः, शोकात् सूर्यः मेघं यथा। गृहः राम, वैदेही, लक्ष्मणरहितः, महान् सरः गरुडेन नागहरितः इव, शून्यः अभवत्।