तत् सर्वाः राजपत्नीः, वत्सवियोगेन शोकाकुलाः धेनुव इव, विलपन्त्यः आर्तस्वरेण रुदितुम् आरब्धाः। तस्याः दुर्ग्रहशोकस्य राज्ञः पुत्रशोकदुःखितस्य, राजगृहे तं भीषणं रुदितनिनादं श्रुत्वा, सः राजा महता शोकवेगेन संतप्तः अभवत्। तस्मिन् समये न चाग्निहोत्राणि प्रवर्तितानि, न गृहेषु पाचनम्, न जनाः स्वकर्तव्येषु प्रवृत्ताः, सूर्यः अपि तिरोहितः अभवत्। गजाः अपि स्वान्नं त्यक्तवन्तः, गावः वत्सान् न पाययन्ति स्म, मातरः अपि प्रथमजपुत्रान् लब्ध्वा न प्रमुदिताः। त्रिशङ्कुः, लोहिताङ्गः, बृहस्पतिः, बुधः, सर्वे च क्रूरग्रहाः सोमं समीपं गत्वा स्वस्थानानि प्राप्नुवन्। नक्षत्राणि तेजो नाशितवन्ति, ग्रहाः अपि स्वप्रभां नष्टवन्तः, विशाखा धूमेन सह आकाशे दृष्टा। रामस्य वनगमनसमये, सा पुरी महानिलेन क्षुब्धसागर इव कम्पिता। दिशः अपि सम्प्रकुपिताः, तमसावृताः इव, न ग्रहः न नक्षत्रं किञ्चन दृश्यते स्म। सहसा सर्वे नगरवासिनः दुःखेन अभिभूताः, न कोऽपि भोजनम्, न क्रीडां चिन्तयति स्म। ते सर्वे अयोध्यावासिनः, महतीं शोकतरङ्गमालां प्राप्य, निरन्तरं दीर्घनिःश्वासान् कृत्वा, भूमिपतौ विललापुः। राजमार्गे जनाः अश्रुपूर्णमुखाः, न हृष्टाः दृश्यन्ते स्म, सर्वे शोकमग्नाः अभवन्। न शीतलः वायुः वाति स्म, न शशाङ्कः सुखदर्शनः, न सूर्यः तापं ददाति स्म; सम्पूर्णं जगत् व्याकुलम् अभवत्। स्त्रीणां पुत्राः, पतयः, भ्रातरः अपि किमपि न स्पृहयन्तः, सर्वं त्यक्त्वा केवलं राममेव चिन्तयन्ति स्म। ये रामस्य सखायः, ते शोकभारात् विमूढचित्ताः, निद्रां न प्राप्नुवन्ति स्म। तथा महात्मनः वियोगेन अयोध्या कम्पिता, इन्द्ररहितपर्वतवती पृथिवीव, भयंकरशोकसम्प्लुता, गजवाजिरथनिनादैः प्रतिश्रूयते स्म। एवं श्रीमद्रामायणस्य अयोध्याकाण्डे द्विचत्वारिंशदधिकद्विशततमः सर्गः। तत्र, यावत् रामस्य निर्गमणेनोत्थितं धूलिराशिं द्रष्टुं शक्यं, तावत् इक्ष्वाकुवंशस्य राजा दृष्टिं न निवर्तयामास। यावत् प्रियं पुत्रं धर्मात्मानं पश्यति स्म, तावत् तस्य पुत्रदर्शनलालसा भूमौ वर्धते स्म। यदा तु रामस्य धूलिः अपि न दृश्यते स्म, सः राजा शोकाभिभूतः भूमौ पतितः। तस्य दक्षिणे पार्श्वे भूषणभूषिता कौसल्या अन्वयात्, अन्यस्मिन्पार्श्वे तन्वङ्गी कैकेयी तं अन्वगच्छत्। बुद्ध्या धर्मेण विनयेन च युक्तः राजा, क्लेशितेन्द्रियः, कैकेयीं निरीक्ष्य उवाच—“कैकेयि, मां मा स्पृश; त्वं पापकर्मणा संकल्पिता, नाहं त्वां न पत्नीत्वेन न बन्धुत्वेन द्रष्टुमिच्छामि। ये त्वयि आश्रिता, न ते मम, नाहं तेषां; त्वं स्वार्थपरायणा, धर्मं परित्यज्य, मम त्यक्ता। येन सह व्रतानि कृतानि, येन सह वह्निं प्रदक्षिणीकृतवती, तस्मात् सर्वात् त्वां अस्मिन्लोके परत्र च विमोचयामि। यदि भरतः अयं अक्षय्यं राज्यं प्राप्य पित्रर्थं किञ्चिद् दद्यात्, तद् दानं मम मा भूयात्।” एवं भूमौ पतितं रजसा आवृतं राजानं कौसल्या दुःखार्ता उत्थाप्य निवृत्ता। यथा ब्रह्महत्यां कृतवान् वा, वह्निं हस्तेन स्पृष्टवान् वा, तथा धर्मात्मा राजा पुत्रं राघवं चिन्तयन् संतप्तः। पुनः पुनः रथमार्गे उपविष्टः, पृष्ठतः पश्यन्, चन्द्रमाः इव हृतप्रभः राजा दीनः अभवत्। शोकसन्तप्तः सः प्रियं पुत्रं स्मरन् विललाप, नगरस्य अन्तर्गतं पुत्रं विज्ञाय उवाच—“यत्र रथानां उत्तमानां पदानि दृश्यन्ते, तत्र सः महात्मा न दृश्यते। यः चन्दनगन्धशय्यायाम्, स्त्रीभिः सेव्यमानः, सुखेन शय्यां प्राप्नोति स्म, सः मम श्रेष्ठः पुत्रः, अद्य काष्ठे वा शिलायां वा कुतश्चित् वृक्षमूले शयितः स्यात्। सः भूम्यां उत्थाय, रजसा आवृतः, दीर्घनिःश्वासं कृत्वा, कमलिनीमुत्थितगजपतिरिव दीनः स्यात्। वनवासिनः तं दीर्घबाहुं जननाथं रामं, रक्षारहितमिव चरन्तं, नूनं पश्यन्ति। सा जनकात्मजा, सुखसंवृद्धा, कण्टकाकीर्णे पथि श्रान्ता, वनं यास्यति। वनानभिज्ञा सा नूनं मृगाणां घोरं स्फोटयन्तं शब्दं श्रुत्वा भीतिं प्राप्स्यति।” “तुष्टाऽसि कैकेयि, विधवा भूत्वा राज्यं पालय; रामविना अहं जीवितुं न शक्नोमि।” इति विलपन् राजा, जनसमूहैः परिवृतः, शोकानन्तरं स्नात इव, स्वगृहं प्रविवेश। सः नगरे शून्यप्रासादमण्डपं, अप्रवृत्तव्यवहारम्, क्लान्तशोकपीडितजनसमूहं, रिक्तमार्गं च दृष्ट्वा, राममेव चिन्तयन्, सूर्यः मेघमिव प्रविशन्, गृहं विवेश।