हाय, राजा मूढः, जीवन् लोकस्य विनाशं करोत्, धर्मनिष्ठं सत्यप्रतिज्ञं रामं वनवासाय प्रेषयन्। ततः सर्वाः राजपत्नीः, वत्सहीनाः गावः इव, दुःखिताः विलप्य विक्रन्दन्त्यः अश्रूणि मुमुचुः। पुत्रशोकविह्वलः राजा तं भीषणं दुःखनिनादं राजगृहे श्रुत्वा महतीं व्यथां प्राप। न यज्ञाग्नयः प्रज्वलिताः, न गृहस्थाः पाच्यन्ति, न जनाः कर्तव्यं कुर्वन्ति, सूर्यः अपि तत्र न दृश्यते। गजाः अन्नं त्यक्त्वा स्थिताः, गावः वत्सान् न पाययन्ति, मातरः प्रथमजन्म पुत्रं लब्ध्वा न हृष्यन्ति। त्रिशङ्कुः, लोहिताङ्गः, बृहस्पतिः, बुधः, सर्वे क्रूरग्रहाः सोमं समीपं गत्वा स्थिताः। तारेषु ज्योतिर्नष्टम्, ग्रहेषु तेजः नास्ति, विशाखा धूमयुक्ता आकाशे दृश्यते। रामस्य वनगमनसमये पुरी समुद्रस्य कालवातेन कम्पितस्य इव कम्पिता। सर्वदिक् व्याकुला, तमसा आच्छन्ना, न ग्रहः न तारा न किमपि दृश्यते। सहसा सर्वे नगरवासिनः दुःखेन अभिभूताः, न खादनं न क्रीडा कस्यचित् अभूत्। गाढशोकतरङ्गेण पीडिताः, सततं दीर्घनिःश्वासं कृत्वा, सर्वे अयोध्यावासिनः भूमिपतिं रामं विलपन्ति। राजमार्गे जनाः अश्रुपरिप्लुतवदनाः, न हृष्टाः, सर्वे शोकमग्नाः। शीतलः वातः न वायति, शशांकः न रम्यः, सूर्यः न तापयति, जगत् सर्वम् विक्षिप्तम्। स्त्रियः पुत्रान्, पतिं, भ्रातृन्, किमपि न चिन्तयन्त्यः, सर्वं त्यक्त्वा केवलं रामं स्मरन्ति। ये रामस्य मित्राणि, तेषां मनांसि मोहितानि, दुःखभारात् अभिभूतानि, तैः निद्रा अपि न प्राप्यते। तदा अयोध्या महात्मना रहिता, इन्द्रहीना पर्वतयुक्ता पृथिवी इव कम्पिता, भीषणशोकत्रासेन ज्वलिता, गजपत्तियोधाश्वसमूहैः गर्जिता। यदा रामस्य गमनसमये धूलिः दृश्यते, तदा इक्ष्वाकुवंशराजः दृष्टिं न निवर्तयामास। यावत् पुत्रं धर्मिष्ठं दृष्टुं शक्नोति, तावत् तस्य पुत्रदर्शनाभिलाषः वर्धते। यदा रामस्य धूलिः अपि न दृश्यते, राजा शोकाभिभूतः भूमौ पतितः। कौसल्या सुशोभितबाहुका दक्षिणे तस्य गच्छन्ती, कैकेयी सुकुमारवपुषी अन्यतरे पार्श्वे तं अन्वगच्छत्। राजा बुद्धिमान्, धर्मात्मा, विनयी, दुःखितेन्द्रियः कैकेयीं दृष्ट्वा उवाच—"कैकेयि, मम शरीरं मा स्पृश, त्वं पापनिश्चया; न त्वां पत्नीं न बान्धवीं द्रष्टुम् इच्छामि।" "ये त्वयि आश्रिता, अहं तेषां नास्मि, न ते मम; त्वं स्वार्थमात्रपरायणा, धर्मं त्यक्त्वा, अहं त्वां परित्यजामि। यानि व्रतानि मया सह त्वया कृतानि, यं अग्निं परिक्राम्य, सर्वं तव त्यक्तम्, इह लोके च परत्र च। यदि भरतः अक्षय्यं राज्यं लब्ध्वा पितुः कृते किमपि दद्यात्, तस्य दानं मम न प्राप्तम्।" ततः पङ्केन आवृतं पतितं राजानं कौसल्या, शोकातुरः, उत्थाप्य निवर्तयामास। ब्राह्मणघ्नः कामात्, वा हस्तेन अग्निं स्पृशन् इव, धर्मात्मा राजा रामं चिन्तयन् तप्यते। पुनः पुनः पृष्ठं दृष्ट्वा, रथमार्गे उपविष्टः, तस्य रूपं चन्द्रस्य ग्रासेण ह्रसितस्य इव अभवत्। शोकाभिभूतः राजा पुत्रं स्मरन् विलप्य, ज्ञात्वा पुत्रं नगरान्तं प्राप्तम् इति, उवाच— "यत्र मम पुत्रस्य उत्तमयानानां पदानि मार्गे दृश्यन्ति, तत्र स महात्मा न दृश्यते। यः चन्दनगन्धयुक्ते शय्यायां सुखेन निद्रायते, स्त्रियः च तं वीजयन्ति, स मे श्रेष्ठपुत्रः। अद्य कुतः वृक्षस्य मूलम्, काष्ठे वा शिलायां वा, शयितः स्यात्।" "भूमेः उत्थाय, पङ्केन आवृतः, दीर्घनिःश्वासं कृत्वा, स गजेन्द्रः पद्मवनात् निर्गच्छन् इव दीनः स्यात्। वनवासिनः तं दीर्घबाहुं, जननायकं रामं, अनाथवत् पथि गच्छन्तं पश्यन्ति। जनकस्य प्रियकन्या, सुखसंसर्गयुक्ता, कण्टकान् पदेन स्पृशन्ती, क्लान्ता वनं गच्छति।" "वनान्यसंसर्गा सा नूनं भीमं मृगाणां घोरं गर्जनं श्रुत्वा भयम् अनुभवति। तृप्तिं प्राप्नुहि कैकेयि, विधवा भूत्वा राज्यं कुरु; पुरुषसिंहं विना अहं जीवितुं न शक्नोमि।" एवं विलपन् राजा जनसमूहेन परिवृतः, दुःखानन्तरं स्नातः इव, स्वं शुभगृहं प्रविष्टः। तत्र नगरं पश्यति—गृहेषु चतुर्दिक् रिक्तम्, विपणिषु च चौर्येण बन्दम्, जनाः श्रान्ताः, दुर्बलाः, दुःखिताः, महामार्गेषु न जनसमूहः।