तस्य पुरुषर्षभस्य कृताञ्जलिपुटस्य निर्गच्छतः अन्तःपुरेभ्यः स्त्रीणां महान् क्रन्दनध्वनिरुदपद्यत। या निर्बलाः, अनाथाः, तापसवद्वृत्तयः, तासां शरण्यः पालयिता च सः कुत्र यास्यति इति ताः विलपन्ति स्म। अपमानितोऽपि कोपं न करोति, कोपकारणानि परिहृत्य, कोपितान् शमयति, दुःखेषु समः सः कुत्र गच्छति इति ताः चिन्तयन्ति। यथा मातरं कौसल्यां प्रति सः महाबलः आचरति, तथा एव अस्मासु अपि सः महात्मा व्यवहरति; सः कुत्र गच्छति इति ताः शोकाकुलाः पृच्छन्ति। राजा कैकेय्या पीडितः सन्तः तम् वनं प्रति प्रेषयति; सः लोकस्य पालयिता कुत्र गच्छति इति ताः पुनः पुनः विलपन्ति। हन्त, राजा असंमूढः सन् धर्मिष्ठं सत्यप्रतिज्ञं रामं वनवासाय प्रेषयन् प्रजाः नाशयति इति ताः दुःखेन व्याकुलाः। एवं राजमहिष्यः गावः वत्सविहीनाः इव, बाष्पपूर्णाक्ष्यः उरःकम्पिताः, उच्चैः शोकनादं चक्रुः। पुत्रशोकसम्बाधः राजा तं भीषणं क्रन्दनध्वनिं अन्तःपुरे श्रुत्वा महता शोकपाशेन पीडितः अभवत्। न यज्ञाग्नयः प्रज्वलिताः, न गृहस्थाः पाचयन्ति, न जनाः स्वधर्मं पालयन्ति, सूर्यः अपि अन्तर्धानम् अगच्छत्। गजाः ग्रासं त्यक्तवन्तः, गावः वत्सान् न पाययन्ति, मातरः प्रथमजपुत्रप्राप्तौ न प्रमोदन्ते स्म। त्रिशङ्कुः, लोहिताङ्गः, बृहस्पतिः, बुधः, सर्वे च क्रूरग्रहाः सोमं समीपं गत्वा स्वस्थानानि जगृहुः। नक्षत्राणि तेजः हरितानि, ग्रहाः प्रभां हृतवन्तः, विशाखा धूमेन सह आकाशे दृष्टा। रामस्य वनगमनसमये नगरी महती समुद्रवेलायाः काले कालमेघेन सम्प्रेरितेव कम्पिता। सर्वदिक् तमसा आच्छन्ना, न ग्रहः, न नक्षत्रम्, नान्यत्किमपि द्रष्टुं शक्यते स्म। सहसा नगरनिवासिनः सर्वे दुःखेन संविग्नाः, न कश्चन भक्ष्ये, न क्रीडायां, मनः न्यवेशयत्। गाढनिःश्वासैः संतप्ताः, शोकतरङ्गैः पीडिताः, सर्वे अयोध्यावासिनः पृथिव्याः नाथं रामं विलपन्ति स्म। राजमार्गे जनाः बाष्पपूरितमुखाः, न प्रमुदिता दृश्यन्ते स्म; सर्वे दुःखेन आविष्टाः। शीतलः वायुः न ववौ, न चन्द्रः रमणीयः, न सूर्यः तापं ददौ; समग्रं जगत् विक्षिप्तम् अभवत्। स्त्रीणां पुत्राः, पतयः, भ्रातरः, किमपि न कामयन्तः, सर्वं त्यक्त्वा केवलं राममेव चिन्तयन्ति स्म। रामस्य सर्वे मित्राणि, शोकभारेण मोहितचित्तानि, शय्यायामपि न शय्यन्ते स्म। तदा अयोध्या तं महात्मानं विना, पर्वतैः रहितेव पृथिवी, इन्द्ररहितेव कम्पमाना, भीतिशोकसमाकुला, गजशूराश्वगणैः निनदिता च अभवत्। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः। यावत् रामस्य निर्गमनेनोत्थितं रजः दृश्यते स्म, तावत् इक्ष्वाकुवंशस्य राजा तत्रैव दृष्टिं न्यवेशयत्। यावत् प्रियं धर्मात्मानं पुत्रं पश्यति स्म, तावत् तस्य पुत्रदर्शनकाङ्क्षा भूमौ वर्धते स्म। यदा तु रामस्य रजः अपि दृष्टुं न शक्यते स्म, तदा राजा शोकाभिभूतः भूमौ पतितः। कौसल्या भूषणभूषिता दक्षिणे पार्श्वे, कैकेयी तन्वङ्गी अन्यस्मिन् पार्श्वे, तं अन्वगच्छताम्। राजा बुद्धिमान् धर्मात्मा विनयी च, दुःखितेन्द्रियः, कैकेयीं निरीक्ष्य इदं वचनम् उवाच— "कैकेयि, पापनिश्चये! मम शरीरे मा स्पृश; न त्वां पत्नीं, न बान्धवीं द्रष्टुम् इच्छामि। ये त्वयि आश्रिताः, न ते मम, न चाहम् तेषां; त्वं स्वार्थपराङ्मुखी धर्मं परित्यज्य मां त्यक्तवती। यानि व्रतानि मया सह कृतानि, यानि वह्निपरिक्रमानि, तेषु सर्वेषु त्वां अस्मिन्लोके परत्र च विमोचयामि। यदि भरतः अयम् अक्षय्यं राज्यं प्राप्य पितुः कृते किमपि दद्यात्, तद् दानं मम मा भूयात्।" एवम् उक्त्वा, धूलिना आवृतं पतितं राजानं कौसल्या दुःखेनाक्रान्ता उत्थाप्य अपाक्रामत्। ब्रह्मघ्नवत् वा, अग्निस्पर्शवत् वा, धर्मात्मा सः राजा पुत्रं राघवं चिन्तयन् संतप्तः। पुनः पुनः रथमार्गे स्थित्वा, पृष्ठतः निरीक्ष्य, राजा चन्द्रस्य प्रकाशहरणकालेव रूपं हीनं चकार। दुःखेन पीडितः, प्रियं पुत्रं स्मरन्, नगरान्तिकं रामस्य गमनं ज्ञात्वा इदं वचनम् उवाच— "यत्र रथानां उत्तमानां चिह्नानि दृश्यन्ते, तत्र सः महात्मा न दृश्यते। यः पूर्वं चन्दनगन्धयुक्तेषु शय्येषु, मह्यं प्रियः पुत्रः, स्त्रीभिः सेव्यमानः सुखं शय्यते स्म— सः अद्य कुतश्चित् वृक्षमूले काष्ठे वा शिलायाम् वा शयिष्यते। सः भूमिं उपोत्थाय, धूलिधूसरिताङ्गः, दीर्घनिःश्वासं कृत्वा, कमलवनात् निर्गतः गजेन्द्र इव, दयनीयः दृश्यते। नूनं तं दीर्घबाहुं लोकनाथं रामं वनवासिनः अपि अनाथमिव पश्यन्ति।