जनाः रामं प्रदक्षिणं कृत्वा प्रत्यागच्छन्, किन्तु त्वरितेन भावेन हृदयेषु तं न त्यक्तवन्तः। तदा मन्त्रिणः राजा दशरथं उवाचुः—"यदि तव रामस्य पुनरागमनं इच्छसि, तदा कोऽपि तं दूरं न अनुगच्छतु।" तेषां सर्वगुणसम्पन्नानां वचः श्रुत्वा दुःखितः राजा, स्वेदितः शोकग्रस्तः, तत्रैव तिष्ठन् पत्न्या सह पुत्रं निरीक्ष्य तिष्ठति। एवं रामस्य प्रस्थानानन्तरं अन्तःपुरस्थाः स्त्रियः महान् विलापः कृतवन्त्यः। स तु पुरुषसिंहः अञ्जलिं कृत्वा निर्गतः। स्त्रियः विलपन्त्यः—"सर्वेषां निर्बलानां, दीनानां, तपस्विनां च आश्रयः रक्षकः च रामः कुत्र गच्छति? सः न कदापि कुपितः, नापमानं कृत्वा क्रुद्धः, सर्वेषां क्रोधं शमयति, दुःखसमानः सः कुत्र गच्छति? यथा सः कौसल्यां मातरं प्रति सेवते, तथा अस्मानपि महात्मा सेवते; सः वयं कुत्र गच्छति? राजा कैकेयीदुःखितः तं वनं प्रेषयति; लोकस्य रक्षकः कुत्र गच्छति? हाय, राजा मूढः, जीवलोकस्य विनाशं कुर्यात्, धर्मनिष्ठं सत्यप्रतिज्ञं रामं वनवासाय प्रेषयति।" एवं राज्ञ्यः सर्वाः, वत्सहीनाः धेनुवः इव, दुःखिताः विलपन्त्यः रुदन्ति। राजा पुत्रशोकात्तप्तः, अन्तःपुरे तं भीषणं विलापं श्रुत्वा, अतिव्यथितः अभवत्। तस्मिन्नेव समये, न यज्ञाग्नयः प्रज्वलिताः, न गृहस्थाः पाकं कृतवन्तः, न जनाः स्वधर्मं अन्वगच्छन्, सूर्यः अपि लुप्तः। गजाः अन्नं त्यक्तवन्तः, गावः वत्सान् न पाययन्त्यः, मातरः प्रथमजन्म पुत्रं लब्ध्वा न हृष्टाः। तदा त्रिशङ्कुः, लोहिताङ्गः, बृहस्पतिः, बुधः, सर्वे क्रूरग्रहाः सोमं समीपं गत्वा स्थितवन्तः। नक्षत्राणि दीप्तिं नष्टवन्ति, ग्रहाः प्रभां नष्टवन्तः, विशाखा धूमेन सह आकाशे दृश्यते। रामस्य वनगमनसमये नगरी समुद्रस्य तीव्रकृष्णवायुनाः प्रेरणया कम्पितवत्। सर्वदिशः व्याकुलाः, तमसाभिहृताः, न ग्रहः, न नक्षत्रं, न किमपि दृश्यते। सहसा सर्वे नगरजनाः दुःखेन अभिभूताः, न कोऽपि भोजनं न मनोरञ्जनं चिन्तयति। सर्वे जनाः दीर्घनिःश्वासैः शोकतरङ्गैः पीडिताः, अयोध्यावासिनः भूमिपतिं विलपन्त्यः। राजमार्गे जनाः अश्रुपूर्णमुखाः, हर्षिताः न दृश्यन्ते, सर्वे शोकसक्ताः। शीतलवायुः न वाति, चन्द्रः न रम्यः, सूर्यः न तापयति, सर्वं जगत् व्याकुलम्। स्त्रियः पुत्रं, पतिं, भ्रातृं च त्यक्त्वा, केवलं रामं चिन्तयन्त्यः। रामस्य मित्राः, दुःखभारात् विमूढचित्ताः, शय्यां न गच्छन्ति। अयोध्या महात्मना विहीना, इन्द्रविहीना पर्वतयुक्ता पृथिवेव कम्पमाना, भयशोकात् ज्वलिता, गजेन्द्रवीराश्वसमूहाः निनादं कृतवन्तः। रामायणस्य अयोध्याकाण्डस्य द्विचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः इति। यावत् रामस्य निर्गमनात् उत्पन्नः धूलिः दृश्यते, तावत् इक्ष्वाकूनां राजा दृष्टिं न अपासरत्। यावत् राजा धर्मात्मानं प्रियं पुत्रं पश्यति, तावत् तस्य पुत्रदर्शनाभिलाषः वर्धते। यदा धूलिः अपि न दृश्यते, राजा शोकात् भूमौ पतितः। कौसल्या, भूषणयुक्तबाहुः, दक्षिणे पार्श्वे अनुगच्छति; कैकेयी, तन्वी, अन्यस्मिन पार्श्वे तिष्ठति। राजा, बुद्धिमान्, धर्मिष्ठः, विनीतः, दुःखितेन्द्रियः, कैकेयीं निरीक्ष्य उवाच—"कैकेयी, मा मम शरीरं स्पृश; त्वं पापकर्मणा संनियुक्ता; न अहं त्वां पत्नीं वा बान्धवीं वा द्रष्टुमिच्छामि। ये त्वयि आश्रिताः, न ते मम, नाहं तेषां; त्वं स्वार्थपरायणा, धर्मं त्यक्त्वा, मम परित्यक्ता। यानि व्रतानि मया सह त्वया कृतानि, यं यज्ञाग्निं प्रदक्षिणं कृतवान्, सर्वं तव त्यक्तवान्, अस्मिन लोके परत्र च। यदि भरतः अयम् अविनाश्यं राज्यं लब्ध्वा, पितरं प्रति किमपि दद्यात्, तद् दानं मम न आगच्छतु।" ततः कौसल्या, दुःखात् व्याकुला, भूमौ पतितं, धूलिना आवृतं राजानं उत्थाप्य, निवर्तितवती। राजा, ब्रह्मघ्नः कामात्, अग्निं हस्तेन स्पृष्टवान् इव, धर्मात्मा, पुत्रं राघवं चिन्तयन्, तप्तः अभवत्। पुनः पुनः पृष्ठतः पश्यन्, रथमार्गे उपविष्टः, तस्य रूपं क्षीणम्, शशिनः प्रकाशः ग्रस्तः इव। दुःखात् पीडितः, प्रियं पुत्रं स्मरन्, नगरसीमां प्राप्तं पुत्रं ज्ञात्वा, उवाच—"यस्य उत्तमयानस्य मार्गः भूमौ दृश्यते, स तु महात्मा पुत्रः न दृश्यते।" एवं रामस्य वनगमनं, अयोध्यायाः दुःखं, दशरथस्य शोकः, कौसल्यायाः प्रेम, कैकेय्याः परित्यागः, नगरजनानां विलापः, सर्वं भगवतो वाल्मीकेः रामायणस्य अयोध्याकाण्डे वर्णितम्।