रामस्य वचः शिरसि कृत्वा, सुमन्त्रो रथी त्वरितं जनान् अभिवाद्य, अश्वान् शीघ्रं प्रावर्तयत्। तदा नगरवासिनः रामं परिक्रम्य प्रत्यगच्छन्, किन्तु हृदये तं त्यक्तुं न शशाकुः, त्वरया व्याकुलचित्ताः सन्तः। तदा मन्त्रिणः राजानं दशरथं ऊचुः—"यदि रामस्य पुनरागमनं इच्छसि, न कश्चित् तं दूरं अनुगच्छतु।" तेषां वचः श्रुत्वा, सर्वगुणसम्पन्नः दुःखितो राजा, स्वेदेन सन्तप्तः, पत्न्या सहितः, शोकसन्तप्तदृशा पुत्रं पश्यन् तस्थौ। इदानीं श्रूयतां श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे, एकचत्वारिंशः सर्गः। यदा स पुरुषसिंहः रामः कृताञ्जलिः निर्गमन्, तदा अन्तःपुरे स्त्रियः महान् क्रन्दनध्वनिं अकुर्वन्। "अयं रामः अस्माकं अनाथानां दुर्बलानां तपस्विनां च शरण्यः रक्षकः च, सः कुतः गच्छति?" इति स्त्रियः विलपन्त्यः। "सः न कदापि कुप्यति, नापि कोपकारणं करोति, कोपितान् च शमयति; सः दुःखसमः कुतः गच्छति?" इति। "यथा कौसल्यां प्रति सः महात्मा यथाशक्ति आचरत्, तथा अस्मासु अपि; सः कुतः गच्छति?" "राज्ञा कैकेय्या पीडितेन प्रेरितः सः वनं गच्छति; अस्माकं लोकस्य च रक्षकः क्व गच्छति?" इति। "हन्त! राजा अज्ञानः, जीवलोकस्य विनाशं कृत्वा, सत्यधर्मपरायणं रामं वनवासाय प्रेषयति," इति ताः सर्वाः राजपत्नीः वत्सरहिताः धेनवः इव, शोकात् रुरुदुः। राजा दशरथः पुत्रशोकविह्वलः, तं भीषणं रुदितध्वनिं अन्तःपुरे श्रुत्वा, अतिव्यथितः अभवत्। तस्मिन्नेव काले, न यज्ञाग्नयः प्रज्वलिताः, न गृहस्थाः पाचयन्ति, न जनाः स्वकर्माणि कुर्वन्ति, सूर्यः अपि न दृष्टः। गजाः स्वग्रहाणि परित्यज्य, गावः वत्सान् न पाययन्ति, मातरः प्रथमजन्मसुतेषु न हृष्यन्ति। त्रिशङ्कुः लोहिताङ्गः बृहस्पतिः बुधः च, सर्वे क्रूरग्रहाः सोमं प्राप्तवन्तः, स्वस्थानानि च गृहीतवन्तः। तारा दीप्तिं नष्टवन्त्यः, ग्रहाः प्रकाशं त्यक्तवन्तः, विशाखा धूमयुक्ता आकाशे दृष्टा। रामस्य वनगमनसमये, पुरी समुद्र इव महातिमिरेण कम्पिता। दिशः सर्वाः संकुलाः, अन्धकारेण आच्छादिताः, न ग्रहः न तारा न अन्यत् किमपि दृष्टम्। सहसा सर्वे नगरवासिनः दुःखेन आक्रान्ताः, न कोऽपि भोजनं न क्रीडां च चिन्तयामास। सर्वे जनाः दीर्घं निश्वस्य, शोकवेगैः पीडिताः, पृथिव्याः नाथं रामं स्मरन्तः विलपन्तः स्थिताः। राजमार्गे जनाः अश्रुपूर्णमुखाः, न कदापि हृष्टाः, सर्वे शोकमग्नाः। शीतलः वायुः न वाति, न चन्द्रः मनोहरः, न सूर्यः तापं ददाति; सर्वं जगत् विक्षिप्तम्। स्त्रीणां पुत्राः, पतयः, भ्रातृगणाः, किमपि न कामयन्तः, सर्वं त्यक्त्वा केवलं रामं चिन्तयन्ति। ये रामस्य सखायः, ते शोकभारात् विमूढचित्ताः, शयनं न कुर्वन्ति। अयोध्या अपि, तस्मिन्महानुभावे नष्टे, इन्द्ररहितपर्वता वसुन्धरेव कम्पमाना, भीषणशोकभीतेः, गजाश्वपत्त्यश्वसंघाः निनदन्ति। इदानीं द्विचत्वारिंशः सर्गः श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे। यावत् धूलिः रामस्य प्रयाणेनोत्थिता दृश्यते, तावत् इक्ष्वाकुवृषभः राजा दशरथः तं निरीक्ष्य न निवर्तते। यावत् प्रियं धर्मात्मानं पुत्रं पश्यति, तावत् तस्य पुत्रदर्शनलालसा भूमौ वर्धते। यदा तु रामस्य धूलिमपि द्रष्टुं न शक्यते, तदा शोकाभिभूतः सः भूमौ पतितः। कौसल्या, भूषणैः विराजिता, दक्षिणे पार्श्वे अनुगच्छति; अपरस्मिन् पार्श्वे सुकेशिनी कैकेयी तं अनुसरति। स राजा, ज्ञानधर्मविनयसम्पन्नः, इन्द्रियैः क्लान्तः, कैकेयीं निरीक्ष्य उवाच— "कैकेयि! मां मा स्पृश, त्वं पापकृत्तमाऽसि; न त्वां भार्यां न स्वजनां द्रष्टुमिच्छामि। ये त्वयि आश्रिताः, न ते मम, न अहं तेषां; त्वं स्वार्थपरायणाऽसि, धर्मं परित्यज्य; अहं त्वां परित्यजामि। यानि मया सह त्वया व्रतानि कृतानि, यं च वह्निं प्रदक्षिणीकृतवान्, तस्मात् सर्वात् त्वां अस्मिन्लोके परत्र च विमोचयामि। यदि भरतः अयं अक्षय्यं राज्यं प्राप्य, पितुः कृते मां किमपि दद्यात्, सः दानं मम न भूयात्।" एवं वदन्, धूल्याच्छन्नं पतितं राजानं कौसल्या दुःखार्ता उत्थाप्य, स्वगृहं निन्ये। राजा धर्मात्मा, पुत्रं राघवं चिन्तयन्, ब्रह्मघ्नवत्, वह्निं स्पृष्टवत् इव, तेन दुःखेन संतप्तः। पुनः पुनः पृष्ठतः पश्यन्, रथमार्गे उपविष्टः, सः राजा क्षीणवपुः, चन्द्रमाः इव ग्रसितप्रभः, दृश्यते। शोकाभिभूतः सः, प्रियं पुत्रं स्मरन्, तस्य नगरसीमान् प्राप्तं श्रुत्वा, इदं वचनं उवाच।