यथा वत्सवियुक्ता गोः बadd्धा स्ववatsasya प्रति धावति, तथा एव रामस्य जननी कौसल्या सुतं प्रति आकुला अभवत्। सा रुदती, रथं प्रति धावन्ती, 'राम! हन्त सीते! लक्ष्मण!' इति विलपन्ती आक्रन्दयामास। रामः पुनः पुनः मातरं पश्यन्, या रामस्य लक्ष्मणस्य सीतायाश्च कृते जलराशिं अश्रूणि मुञ्चन्ती शोकवेगेन नृत्यन्तीव बभूव, तां दयया निरीक्ष्य दुःखमगात्। राजा 'तिष्ठ' इति उच्चैः शशंस, रामः तु 'गच्छ, गच्छ' इति सुमन्त्रं प्रोत्साहयत्; सुमन्त्रस्य मनः तयोः आज्ञयोः मध्ये यन्त्रारूढस्य इव सन्दिग्धमभवत्। रामः सुमन्त्रं उवाच—'यदि राजा त्वां निन्देत्, तर्हि ब्रूहि न श्रुतमिति; दीर्घकालं दुःखभाजनं पापतमम्।' रामस्य वचः शिरसि कृत्वा सुमन्त्रः जनानां अनुज्ञां गृहित्वा शीघ्रं रथान् अश्वान् च प्रावर्तयत्। जना रामम् प्रदक्षिणीकृत्य निवृत्ताः, किन्तु हृदये तं परित्यक्तुं न शेकुः। मन्त्रिणः राजानं दशरथं प्राहुः—'यदि तस्य प्रत्यागमनं इच्छसि, तर्हि कोऽपि दूरं न गच्छतु।' तेषां गुणयुक्तं वचनं श्रुत्वा दुःखार्तः राजा स्वपत्नीसमेतः स्वपुत्रं निरीक्ष्य, स्वेदेन सम्प्लुतः, तस्थौ। शृणु, श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः। यदा रामः कृताञ्जलिः निर्गच्छन्, तदा अन्तःपुरे स्त्रीणां महती क्रन्दनध्वनिः समुत्पन्नः। स एषां अनाथानां, दुर्बलानां, तपस्विनां च शरण्यः रक्षिता च आसीत्; सः रक्षिता कुत्र गच्छति? न कदापि कोपमकरोत्, न कोपनिमित्तानि कृतवान्, सर्वान् कोपितान् शमयामास; सः दुःखसमानः कुत्र गच्छति? यथा सः जननीं कौसल्याम् ऊर्जस्वलः सेवते, तथा एव अस्मान् अपि सेवते; सः महात्मा कुत्र गच्छति? राज्ञा कैकेयीपीडितेन प्रेरितः सः वनं गच्छति; लोकस्य रक्षकः कुत्र गच्छति? हन्त, राजा विमूढः, जीवलोकस्य नाशं कृत्वा, धर्मिष्ठं सत्यव्रतं रामं वनवासाय प्रेषयति। एवं सर्वाः राजपत्नीः वत्सशोकविवर्णाः इव रुदन्त्यः उच्चैः विललापुः। राजा पुत्रशोकात् संतप्तः, अन्तःपुरे तं भयङ्करं क्रन्दनध्वनिं श्रुत्वा अत्यन्तं क्लान्तः अभवत्। न चाग्निषु होमः कृतः, न गृहस्थाः पाचयन्ति, न जनाः स्वधर्मान् पालयन्ति, सूर्यः अपि तिरोऽभूत्। गजाः ग्रासं त्यक्तवन्तः, गावः वत्सान् न पाययन्ति, जनन्यः प्रथमजातं पुत्रं लब्ध्वा न हृष्टाः। त्रिशङ्कुः, लोहिताङ्गः, बृहस्पतिः, बुधः, सर्वे च क्रूरग्रहाः सोमं प्रति गत्वा स्थाने स्वीकृतवन्तः। नक्षत्राणि तेजो नाशयामासुः, ग्रहाः प्रभां त्यक्तवन्तः, विशाखा धूमेन सह आकाशे प्रादुरभूत्। यदा रामः वनं प्रति निर्गच्छन्, तदा पुरी समुद्र इव घोरवातवेगेन कम्पिता। सर्वदिशः तमसा आच्छन्नाः, न ग्रहः, न नक्षत्रं, न किमपि दृश्यते। सहसा सर्वे जनाः दुःखेन पीडिताः, न च कश्चित् भोज्ये क्रीडायां वा प्रवृत्तः। सर्वे जनाः दीर्घनिःश्वासैः शोकवेगेन संतप्ताः, भूमिपतौ रामे विललापुः। राजमार्गे जनाः अश्रुपूर्णमुखाः, न हृष्टाः, सर्वे दुःखेन विवर्णाः। शीतलः वायुः न प्रवाति, चन्द्रः न रमणीयः, सूर्यः न तापयति; सर्वं जगत् विक्षिप्तम्। स्त्रीणां पुत्राः, पतयः, भ्रातरः किमपि न चिन्तयन्तः, केवलं रामं चिन्तयन्ति। ये रामस्य मित्राणि, तेषां मनः शोकभारात् मोहितम्, ते निद्रां न प्राप्नुवन्ति। तदा अयोध्या महात्मना वियुक्ता, मेघैः विहीना महीव इन्द्ररहिताः, भीतिशोकाभ्यां कम्पमाना, गजैः, पदातिभिः, अश्वैः च शब्दिता। अयोध्याकाण्डस्य द्विचत्वारिंशः सर्गः। यावत् रामस्य निर्गमनात् धूलिः दृश्यते स्म, तावत् इक्ष्वाकूणां राजा दृष्टिं न निवर्तयामास। यावद् राजा धर्मात्मानं प्रियं पुत्रं पश्यति स्म, तावत् तस्य पुत्रदर्शनलालसा वर्धते स्म। यदा रामस्य धूलिमपि न पश्यति स्म, तदा दुःखार्तः राजा भूमौ पतितः। कौसल्या भूषणैः शुशोभमाना दक्षिणे पार्श्वे अन्वगच्छत्; अपरस्मिन् पार्श्वे सुललिता कैकेयी तं अन्वयात्। राजा बुद्धिमान् धर्मज्ञः विनीतः च, इन्द्रियैः क्लान्तः, कैकेयीं निरीक्ष्य उवाच—'कैकेयि, मां मा स्पृश; त्वं पापनिश्चया, न त्वां दारं न बान्धवं द्रष्टुमिच्छामि। ये त्वत्तो निर्भराः, अहं तेषां नास्मि, न ते मम; त्वं स्वार्थनिष्ठा, धर्मं त्यक्त्वा, त्वां परित्यजामि। यानि च व्रतानि त्वया सह कृतानि, यानि चाग्निं प्रदक्षिणीकृतानि, तस्मात् सर्वात् त्वां अस्मिन्लोके परत्र च विमोचयामि।' इति रामस्य वनगमनकाले कौसल्याया: विलापः, प्रजाजनस्य शोकः, अयोध्यायाः विक्षोभः, दशरथस्य दुःखमग्नता, कैकेयी-निन्दा च, वाल्मीकिना वर्ण्यते।