रामः पृष्ठतः निरीक्ष्य पश्यति स्म राजानं मातरं च, तौ दुःखशोकसमुत्कण्ठितचित्तौ मार्गे स्वयम् अनुगच्छन्तौ। तौ सुखसंवृद्धौ जनकौ, अद्य दुःखेन पीड्यमानौ पादयात्रां कुर्वन्तौ दृष्ट्वा, रामः सारथिं समादिशत्—"शीघ्रं गच्छ" इति। स पुरुषसिंहः पितरौ दुःखितौ निरीक्ष्य न शेक सौख्यं सहेतुं, यथा दन्ती अंकुशैः ताडितः वेदनां न सहते। यथा धेनुः बन्धनेन वत्सात् पृथक् कृत्वा त्वरया वत्सं प्रति धावति, तथा रामस्य माता अपि तं प्रति धावन्ती दृष्टा। कौसल्या रुदन्ती रथानुगमने धावन्ती चोच्चैः विलपन्ती—"राम! हन्त सीते! लक्ष्मण!" इति। रामः पुनः पुनः मातरं पश्यति या रामलक्ष्मणसीतानां कृते अश्रूणि मुञ्चन्ती दुःखनृत्यवद् दृश्यते। राजा "तिष्ठ" इति उच्चैः शशंस, रामः तु "गच्छ, गच्छ" इति सारथिं प्रोत्साहयत्; सुमन्त्रस्य मनः तयोः आज्ञयोः मध्ये यन्त्रचक्रयोः मध्ये यथावत् संस्थितम्। रामः तम् अब्रवीत्—"यदि राजा त्वां गर्हयति, त्वं वद—'न श्रुतम्'; दीर्घकालदुःखं महापापम्।" इति। रामस्य वचः श्रुत्वा, जनान् नमस्कृत्य, सारथिः शीघ्रं अश्वान् प्रोत्साहितवान्। जनाः रामं प्रदक्षिणीकृत्य निवृत्ताः, परन्तु हृदये शीघ्रभावनया तस्मात् न निवृत्ताः। मन्त्रिणः राजानं दशरथं ऊचुः—"यदि तस्य प्रत्यागमः इच्छ्यते, कोऽपि दूरं न गच्छतु।" तेषां वचः श्रुत्वा, सर्वगुणोपेतः स दुःखितः राजा स्वेदगात्रः पत्न्या सह तिष्ठन् पुत्रदर्शनाय निरीक्षते स्म। इदानीं श्रृणु—श्रीमद् वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः। यदा स पुरुषसिंहः कृताञ्जलिः प्रस्थितः, अन्तःपुरनारीणां महान् क्रन्दनध्वनिः समुत्पन्नः। एताः अनाथाः दुर्बलाः तपस्विन्यः तस्य शरण्यस्य गमने क्व गच्छति रक्षिता? सः न कदापि कोपितः, न च कोपकारणं करोति, कोपितान् शमयति—सर्वदुःखसहोऽपि सः क्व गच्छति? यथा सः कौसल्यां प्रति महान् स्नेहं ददाति, तथा अस्मासु अपि वर्तते; कुतः सः प्रस्थितः? राज्ञा कैकेय्याः पीडया प्रेरितः सः वने गच्छति; लोकस्य रक्षिता क्व गच्छति? हन्त, राजा मूढः, धर्मात्मानं सत्यप्रतिज्ञं रामं वनवासाय प्रेषयन् जीवलोकस्य नाशं करोति। एवं सर्वाः पत्न्यः, वत्सहीनधेनुवत्, विलपन्त्यः रुदन्त्यः। पुत्रशोकातुरः राजा तं भीषणं क्रन्दनं श्रुत्वा दुःखेन पीडितः। न च होमाः, न गृहकृत्यं, न च जनाः स्वधर्मं कुर्वन्ति; सूर्यः अपि न दृश्यते। गजानः आहारं त्यक्तवन्तः, गावः वत्सान् न पाययन्ति, मातरः प्रथमजन्मसुतेषु न हृष्यन्ति। त्रिशङ्कुः लोहिताङ्गः बृहस्पतिः बुधः सर्वे च क्रूरग्रहाः सोमं समाश्रित्य स्थिताः। नक्षत्राणां प्रभा नाशिता, ग्रहाणां तेजः क्षीणं, विशाखा धूमयुक्ता आकाशे दृष्टा। यदा रामः वनाय प्रस्थितः, नगरी समुद्र इव महातमसा कम्पिता। दिशः सर्वाः व्याकुलाः, तमसा आच्छन्नाः, न ग्रहः न नक्षत्रं न किमपि दृश्यते। सहसा सर्वे जनाः दुःखेन पीडिताः, न च आहारं न च क्रीडां चिन्तयन्ति। सततम् उच्छ्वस्य, दुःखवेगैः पीडिताः, सर्वे अयोध्यावासिनः भूमिपतौ विलपन्तः। राजमार्गे जनाः अश्रुपूर्णमुखाः, न कश्चन हृष्टः दृश्यते; सर्वे दुःखमग्नाः। शीतलः वायुः न वाति, न चन्द्रमाः रम्यः, न सूर्यः तापयति; जगत् समस्तं व्याकुलम्। स्त्रीणां पुत्राः, पतयः, भ्रातरः, किमपि न इच्छन्तः, सर्वं त्यक्त्वा केवलं रामं चिन्तयन्ति। ये रामस्य सखायः, ते शोकभारविह्वलचित्ताः शयनं न कुर्युः। अयोध्या अपि तं महात्मानं विना, इन्द्ररहितपर्वतवती वसुंधरेव कम्पमाना, भीतिशोकाभ्यां दग्धा, गजानां, पदातीनां, अश्वानां च समूहैः निनादिता। इदानीं द्विचत्वारिंशः सर्गः—श्रीमद् वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे। यावत् रामस्य निर्गमणोत्थितं रजः दृश्यते, तावत् इक्ष्वाकूनां नृपतिः दृष्टिं न निवर्तयति। यावत् सः धर्मात्मा प्रियः पुत्रः दृश्यते, तावत् तस्य पुत्रदर्शनाभिलाषः भूमौ वर्धते। यदा तु सः रामस्य रजः अपि न दृश्यते, सः शोकेन भग्नः भूमौ पतितः। कौसल्या भूषणैः विभूषिता दक्षिणे पार्श्वे तं अन्वगच्छत्; अन्यस्मिन् पार्श्वे सुकेशिनी कैकेयी तं अन्वयात्। स राजा ज्ञानविनयधर्मसम्पन्नः, इन्द्रियैः क्लिश्यमानः, कैकेयीं निरीक्ष्य इदं वचनम् अब्रवीत्।