राजा दशरथः तं ब्राह्मणं स्वगृहस्य अन्तरालये आदाय, यथाविधि शास्त्रसम्मतानां पूजानुष्ठानं कृत्वा, आत्मानं सफलं मन्यते स्म। तत्र सर्वेषु अन्तरपुरेषु शान्तिम् अनुभूय, विशाललोचना रानी पत्या सह सन्तोषं प्रमोदं च प्राप। सापि ब्राह्मणेन सह ताभिः स्त्रीभिः विशेषतः च राज्ञा सत्कृता, किञ्चित्कालं तत्र सुखेनावसत्। अथ श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना विरचिते बालकाण्डे द्वादशः सर्गः प्रवक्ष्ये। ततो बहूनां वर्षाणां व्यतीते काले, वसन्ते सुखे ऋतौ आगते, राजा पुत्रार्थं यज्ञस्य कर्तुम् अभिकाङ्क्षां चकार। स तदा दिव्यतेजसं तं ब्राह्मणं प्रणम्य, सन्तानस्य कुलवृद्ध्यर्थं यज्ञस्य विधानाय याचत। ब्राह्मणः 'एवं भवतु' इति प्रत्युवाच, भूमिपतये चोवाच— 'आयत्नं क्रियतां, अश्वः च मोच्यताम्।' 'सरयूनदीउत्तरतटे यज्ञभूमिः प्रशोभ्यताम्' इति स राजा वेदवित्सु ब्राह्मणेषु आज्ञापयत्। 'सुमन्त्र! शीघ्रं वेदविदः ऋत्विजः आह्वय, सुयज्ञं, वामदेवम्, जातबलिं, काश्यपं च।' 'कुलपुरोहितं वसिष्ठं, अन्यांश्च श्रेष्ठान् ब्राह्मणान्।' इति। सुमन्त्रः त्वरितः सर्वान् ब्राह्मणान् वेदविदः आनयत्; तान् धर्मात्मा दशरथः सत्कृत्य, मधुरं धर्म्यं हितं च वचनम् अब्रवीत्— 'मम पुत्राभावे दुःखार्तस्य न हि किञ्चित् सुखम् अस्ति। पुत्रार्थं अश्वमेधयज्ञस्य कर्तुम् इच्छामि; एष मे मनः। मुनिपुत्रस्य तेजसा अहम् अपि कामान् प्राप्स्यामि।' तद्वचनं ब्राह्मणाः 'साधु' इति प्रशंशुः। सर्वे वसिष्ठप्रमुखा ब्राह्मणाः, ऋश्यशृङ्गमुख्याश्च, राज्ञः वचनं प्रत्यनुच्युः। 'नूनं त्वं पुत्रान् चत्वारः अप्रमेयपराक्रमान् लप्स्यसे, यतः धर्मसम्पन्नः पुत्रकामः अभवः।' इति। ततो राजा द्विजवचः श्रुत्वा प्रमुदितः मन्त्रिभ्यः शुभवचनं प्राह— 'वरिष्ठैः आज्ञापितम् अस्ति, मम यज्ञः शीघ्रं क्रियताम्; अश्वः च योग्येन अधिकारीणा आचार्येण च सह मोच्यताम्। सरयूनदीउत्तरतटे यज्ञभूमिः प्रशोभ्यताम्; शान्तिकर्म च विधिवत् क्रियताम्। पृथिव्याः कश्चन अपि राजा अयं यज्ञः कर्तुं शक्यः; अत्र परमं दोषं मा कुरुत। ब्रह्मराक्षसाः दोषान् अन्विष्यन्ति; अयुक्तेन यज्ञेन कर्ता क्षिप्रम् विनश्यति। अतः मम अयं यज्ञः सर्वथा विधिपूर्वकं क्रियताम्; यथायोग्यं कर्मसु निपुणाः सर्वं व्यवस्थयन्तु।' मन्त्रिणः 'एवं भवतु' इति राजाज्ञां पूजयित्वा, यथोक्तं सर्वं चक्रुः। ततो द्विजातयः धर्मज्ञं राजानं प्रशस्य, अनुमत्य गृहीत्वा यथागतं निर्जग्मुः। ब्राह्मणेषु निर्गतेषु, राजा बुद्धिमान् मन्त्रिणः विसर्ज्य स्वगृहं प्रविवेश। अथ श्रीमद्रामायणे बालकाण्डे त्रयोदशः सर्गः श्रोतुम्। वसन्ते पुनरागते संवत्सरे पूर्णे, स राजा बलवान् पुत्रार्थं अश्वमेधयज्ञस्य कर्तुं प्रववृते। स वसिष्ठं सम्यक् पूजयित्वा, विनयेन तं ब्राह्मणश्रेष्ठं सन्तानकामः उवाच— 'भगवन्! मम यज्ञः विधिपूर्वकं क्रियताम्, न किञ्चित् दोषः कस्यचित् भागे भवेत्। त्वं हि मम प्रियः सखा, उत्तमः गुरुश्च; मम आरब्धस्यास्य यज्ञस्य भारः त्वया वहनीयः।' ब्राह्मणश्रेष्ठः प्रत्युवाच— 'एवं भवतु; सर्वं तव निश्चितं मया साधयिष्यते।' ततः स वृद्धान् यज्ञकुशलान् ब्राह्मणान्, श्रेष्ठान् स्थापत्याचार्यान् च सम्बोध्य, कुशलशिल्पिनः, तक्षकान्, खुदकान्, गणकान्, कर्मकारान्, नटान्, नर्तकांश्च आहूय, शुद्धविद्वांसः, शास्त्रान् पारगान् च आह्वयत्— 'राज्ञः आज्ञया भवद्भिः यज्ञः आरब्धव्यः।' 'सहस्रशः ईषट् शीघ्रं आनयन्तु; राज्ञः कृते यथायोग्यं सर्वं सम्यग् व्यवस्थाप्यताम्।' 'शतशः शुभानि ब्राह्मणानां गृहानि निर्माणीयानि, बहुशः अन्नपानसम्पन्नानि।' 'नगरवासिनां, पृथग् आगतानां राज्ञां च, विशालानि गृहानि व्यवस्थाप्यन्ताम्।' 'अश्वानां हस्तिनां च स्थलानि, शयनस्थानानि, सैनिकानां, विदेशिनां च महान्ति निवासस्थानानि अपि स्थाप्यन्ताम्।' 'अन्नदानं सम्यग्, सत्कारपूर्वकं च, न प्रमादेन क्रियताम्; सर्वे वर्णाः यथायोग्यं सत्क्रियन्ताम्।' 'यज्ञकर्मसु प्रवृत्तेषु, शिल्पिषु च, न किञ्चित् अवमानः, न कामात्, न कोपात्, कर्तव्यः।' एवं सर्वे राजाज्ञया कर्मसु प्रवृत्ताः, यज्ञाय सर्वं सम्यक् व्यवस्थापयामासुः।