तदा नगरस्य अन्तःपुरेषु जनाः, “हा राम!” इति केचन, “हा राममाता!” इति च अन्ये क्रन्दन्तः, उच्छ्वसितस्वरेण विलपन्तः दुःखेन व्याकुलाः अभवन्। रामः पृष्ठतः दृष्ट्वा पितरम् मातरं च, मार्गे अनुगच्छन्तौ, मनसि क्लिष्टौ शोकविह्वलौ अपश्यत्। तौ सुखसम्पन्नौ पूर्वं, अद्य दुःखार्तौ पद्भ्याम् अनुगच्छन्तौ दृष्ट्वा, रामः सारथिम् अवदत्, “शीघ्रं गच्छ।” स तु नरव्याघ्रः पितरौ दुःखार्तौ निरीक्ष्य, तद्वेदनां सहितुं न शशाक, यथा अंकुशैः ताडितः गजः वेदनाम् असहमानः स्यात्। यथा वत्सवियोगिनी धेनुः बध्न्या बद्धा अपि वत्सं प्रति धावति, तथा रामस्य माता अपि रामं प्रति धावन्ती अभवत्। सा कौसल्या अश्रुपूर्णलोचना, रथानुगता, “राम! हा सीते! लक्ष्मण!” इति विलपन्ती धावन्ती च दृष्टा। रामः पुनः पुनः मातरं निरीक्ष्य, या रामलक्ष्मणसीतानां कृते अश्रूणि स्रवयन्ती दुःखेन नृत्यतीव बभूव, तां दयया पश्यन् तस्थौ। राजा “तिष्ठ” इति उच्चैः शशंस, रामः तु “गच्छ, गच्छ” इति सारथिम् आज्ञापयत्। सुमन्त्रः तयोः आदेशयोः मध्ये चक्रयोरिव मध्ये स्थितः, किं कर्तव्यम् इति निश्चेतुं न अशक्नोत्। रामः तं उवाच, “यदि राजा त्वां गर्हयेत्, तर्हि त्वम् ‘न श्रुतवान् अस्मि’ इति वद; दीर्घकालं दुःखं पापतमम्।” रामस्य वचः शिरसि कृत्वा, जनानाम् अनुमतिं गृह्य, स सारथिः शीघ्रं अश्वान् प्रचोदयामास। जनाः रामं परिक्रम्य प्रतिनिवृत्ताः, किन्तु हृदये तं त्यक्तुं न शशकुः। मन्त्रिणः दशरथं ऊचुः, “यदि रामस्य पुनरागमनम् इच्छसि, तर्हि कोऽपि दूरं न गच्छेत्।” तेषां धर्मपूर्णं वचनं श्रुत्वा, दुःखार्तः राजा स्वेदगात्रः, पत्न्या सह तिष्ठन् रामम् अन्वैक्षत्। अथ श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। तदा रामे प्रस्थिते, सः पुरुषसिंहः अञ्जलिं कृत्वा यदा गच्छन् आसीत्, तदा अन्तःपुरस्त्रियः महान् क्रन्दनध्वनिं वितन्वन्। सः अनाथान् दुर्बलान् तपस्विनः च शरण्यः रक्षिता आसीत्; सः रक्षिता कुत्र गच्छति इति ते विलपन्ति स्म। न तु कदापि कोपितः, न च कोपहेतुम् अन्विच्छति, कोपितान् च शमयति—एवं दुःखसहो रामः कुत्र गच्छति इति चिन्तयन्ति। यथा सः मातरं कौसल्यां प्रति उन्नतेन भावेन व्यवहरति, तथा अस्मान् अपि महात्मा; सः कुत्र गच्छति इति स्त्रियः विषण्णाः। राजा कैकेय्या प्रेरितः दुःखार्तः, रामं वनाय प्रेषयति; सः लोकस्य रक्षिता कुत्र गच्छति इति ताः शोकाकुलाः। हा, राजा अज्ञानात् प्रजानां विनाशाय, सत्यव्रतं धर्मिष्ठं रामं वनवासाय प्रेषयति; इति ताः विलपन्ति। एवं सर्वाः राजपत्नीः वत्सवियोगिन्यः धेनवः इव, शोकेन आकुलाः, उच्छैः क्रन्दन्त्यः। पुत्रशोकेन पीडितः राजा, अन्तःपुरे तं भीषणम् आर्तनादम् श्रुत्वा, महता शोकसम्प्लावेन अभवत्। न चाग्निहोत्राणि, न गृहस्थैः पाकः, न च जनाः स्वधर्मे स्थिताः, सूर्यः अपि न प्रकाशते स्म। गजाः अन्नं त्यक्तवन्तः, गावः वत्सान् न पाययन्ति, मातरः नवजातपुत्रेषु न हृष्यन्ति। तदा त्रिशङ्कुः, लोहिताङ्गः, बृहस्पतिः, बुधः, सर्वे च क्रूरग्रहाः सोमं प्रति गताः। नक्षत्राणि तेजो नष्टानि, ग्रहाः प्रभां हृताः, विशाखा धूमेन सह द्यौः आकाशे दृष्टा। रामे वनं प्रति प्रस्थिते, पुरी महान् समुद्रः कालमेघेन चलितः इव कम्पिताः। दिशः सर्वाः विक्षिप्ताः, तमसा आच्छन्नाः; न ग्रहः, न नक्षत्रं, न किमपि दृश्यते। तदा सहसा नगरजनाः दुःखेन आक्रान्ताः, न च कश्चित् भोजनं न च क्रीडां चिन्तयति। निरन्तरं दीर्घनिःश्वासैः, शोकवेगैः पीडिताः, अयोध्यावासिनः भूमिपतिं रामं प्रति विलपन्ति स्म। राजमार्गे जनाः अश्रुपूर्णमुखाः, न हृष्टाः दृश्यन्ते, सर्वे शोकमग्नाः। न शीतलवातः ववौ, न चन्द्रः मनोहरः, न सूर्यः तापयति; सर्वं जगत् विक्षिप्तम् आसीत्। स्त्रीणां पुत्राः, पतयः, भ्रातरः, किमपि न इच्छन्तः, सर्वं त्यक्त्वा केवलं रामम् एव चिन्तयन्ति। रामस्य सर्वे मित्राणि, शोकभारग्रस्तचित्तानि, न निद्रां न लेभिरे। अयोध्या अपि तं महात्मानं विना, इन्द्ररहितं पर्वतयुतमिव पृथिवीं, भयंकरशोकदग्धा कम्पन्ती, गजाश्वपत्तिसैन्यसमूहैः निनदन्ती च बभूव। अथ श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। यावत् रामस्य निर्गमणात् उत्पन्नः रजः दृष्टिगोचरः आसीत्, तावत् इक्ष्वाकुनाथः दृष्टिं न निवर्तयामास। यावत् प्रियं धर्मिष्ठं पुत्रं दृष्टुं शक्नोत्, तावत् एव तस्य पुत्रदर्शनकामना वर्धते स्म। यदा तु रामस्य रजः अपि दृष्टिगोचरात् विनष्टः, तदा सः राजा शोकविह्वलः भूमौ पतितः। कौसल्या शोभनभूषणभूषिता दक्षिणे पार्श्वे अनुगता, अन्यस्मिन् पार्श्वे तन्वी कैकेयी तं अन्वगच्छत्।