ततः रामस्य पृष्ठतः महान् कोलाहलः समुत्पन्नः, यदा जनाः राजानं विषण्णमनसं पतन्तं च दृष्ट्वा समवेत्य समागच्छन्। केचन जनाः “हा राम!” इति चुक्रुशुः, अन्ये “हा राममाता!” इति च, अन्तःपुरस्थाः स्त्रियः उच्चैः विलपन्त्यः क्रन्दन्ति स्म। रामः पृष्ठतः निरीक्ष्य पितरौ मातरं च पन्थानमनुसरन्तौ, दुःखार्तौ च, दीनमनसौ अपश्यत्। तौ सुखसंवृद्धौ पितरौ, इदानीं दुःखार्तौ पादयोर्यात्रायामनिष्टौ दृष्ट्वा, रामः सारथिम् आजुहाव—“शीघ्रम् गच्छ” इति। स तु नरशार्दूलः पितरं मातरं च दुःखितौ दृष्ट्वा न सहस्रं शोकं सोढुं शक्तः, यथा अंकुशेन ताडितः गजः वेदनां न सहते। यथा बध्धा धेनुः वत्सवियोगात् वत्सं प्रति धावति, तथा रामस्य माता अपि तं प्रति धावन्ती। एवं कौसल्या रुदती रथानुगता “राम! हा सीते! लक्ष्मण!” इति विलपन्ती चुक्रोश। सः पुनः पुनः मातरं पश्यन्, या रामलक्ष्मणसीतानां कृते अश्रूणि मुञ्चन्ती, शोकनृत्येव जलधारां स्रवत्, तां अपश्यत्। राजा “तिष्ठ” इति चुक्रोश, रामः तु “गच्छ, गच्छ” इति, तदा सुमन्त्रस्य मनः तयोः आज्ञयोः मध्ये यन्त्रचक्रयोः मध्ये इव सन्दिह्यमानम् अभवत्। रामः सुमन्त्रं प्रति उवाच—“यदि राजा त्वां तिरस्कुर्यात्, त्वं न श्रुतवान् इति वद; दीर्घकालीनं दुःखं हि पापतमम्।” रामस्य वचः शृण्वन्, जनानां अनुमत्यैव, स सारथिः शीघ्रं अश्वान् प्रचोदयामास। जनाः रामं प्रदक्षिणीकृत्य प्रत्यागच्छन्, किन्तु हृदयेन शीघ्रगमनेन तस्मात् न निवृत्ताः। मन्त्रिणः दशरथं राजानम् ऊचुः—“यदि त्वं रामस्य पुनरागमनं इच्छसि, तर्हि कोऽपि दूरं न गच्छतु।” तेषां धर्मयुक्तं वचनं श्रुत्वा, दुःखार्तः राजा स्वपत्नीसमेतः स्वपुत्रं निरीक्ष्य स्वेदग्लानः तस्थौ। शृणु अयोध्याकाण्डस्य एकचत्वारिंशत्तमं सर्गं वाल्मीकि-रामायणे। तस्मिन् काले, स नरशार्दूलः अञ्जलिं कृत्वा निर्गच्छन्, अन्तःपुरस्थाभ्यः स्त्रीभ्यः महान् क्रन्दनध्वनिः उत्पन्नः। सः अस्माकं अनाथानां दुर्बलानां तपस्विनां च शरण्यः रक्षिता च आसीत्—क्व नु सः रक्षिता गच्छति? सः तिरस्कृतोऽपि कोपं न करोति, कोपकारणं वर्जयति, कोपितान् शमयति—एवं दुःखसमोऽपि क्व गच्छति? यथा सः कौसल्यान् मातरं प्रति महतीं प्रीतिं करोति, तथा अस्मान् अपि महात्मा; क्व नु सः गच्छति? कैकेय्या पीडितेन राज्ञा प्रेरितः सः वनं गच्छति; क्व नु अस्माकं लोकस्य रक्षिता गच्छति? हा, राजा विमूढः, धर्मनिष्ठं सत्यप्रतिज्ञं रामं वनवासाय प्रेष्य, जीवलोकस्य विनाशं करोति। एवं सर्वाः राजपत्नीः वत्सवियोगिन्यः धेनुवः इव दुःखार्ताः उच्चैः क्रन्दन्त्यः रुरुदुः। पुत्रशोकपीडितः राजा तं भीषणं विलापध्वनिं श्रुत्वा, महता शोकाभिपन्नः अभवत्। न यज्ञाग्नयः प्रज्वलन्ति, न गृहस्थाः पचन्ति, न जनाः कर्माणि कुर्वन्ति, सूर्यः अपि न दृश्यते स्म। गजा अन्नं त्यक्तवन्तः, गावः वत्सान् न पाययन्ति, मातरः नवजातपुत्रेषु न हृष्यन्ति। त्रिशङ्कुः लोहिताङ्गः बृहस्पतिः बुधः सर्वे च तीक्ष्णग्रहाः सोमं समीपं गत्वा तिष्ठन्ति स्म। नक्षत्राणि तेजः नितराम् अपहायन्ति, ग्रहाः अपि तेजो नाशयन्ति, विश्वाखा धूमयुक्ता आकाशे दृश्यते। यदा रामः वनं प्रति निर्गच्छन्, पुरी महता तामसवातेन क्षुब्धसागर इव कम्पिता। सर्वा दिशः तमसा आच्छन्नाः, न ग्रहः न नक्षत्रं किमपि दृश्यते स्म। सहसा सर्वे जनाः दुःखेन आक्रान्ताः, न कोऽपि भोजनं क्रीडां वा स्मरति। निरन्तरं दीर्घनिःश्वासैः पीडिताः, शोकवेगेन क्लान्ताः, अयोध्यावासिनः पृथिवीपतिं रामं विलपन्तः। राजमार्गे जनाः अश्रुपूर्णमुखाः, न कश्चित् प्रमुदितः दृश्यते, सर्वे शोकसागरमग्नाः। शीतलः वायुः न वाति, चन्द्रः न रमणीयः, सूर्यः न तापयति, सम्पूर्णं जगत् व्याकुलम् अभवत्। स्त्रीणां पुत्राः, पतयः, भ्रातरः अपि किमपि न चिन्तयन्तः, केवलं रामं चिन्तयन्ति स्म। ये रामस्य सखायः, तेषां मनांसि दुःखभारसम्भ्रान्तानि, न अपि शयनाय शेरते स्म। तदा अयोध्या महात्मनः वियुक्ता, इन्द्रविहीना पर्वतीयेव पृथिवी, भयशोकाग्निना दग्धेव कम्पिता, गजानां, सैन्यानां, अश्वानां च समूहैः निनादिता। एषा द्विचत्वारिंशत्तमः सर्गः अयोध्याकाण्डे वाल्मीकि-रामायणे। यावत् रामस्य निर्गमनजनितः धूलिधूसरः दृश्यते स्म, तावत् इक्ष्वाकूणां नृपः दृष्टिं न निवर्तयामास। यावत् प्रियं धर्मात्मानं पुत्रं दृष्टुं शक्नोति स्म, तावत् तस्य पुत्रदर्शनलालसा भूमौ वर्धते स्म। यदा तु रामधूलिं अपि न पश्यति स्म, स राजा शोकाभिपन्नः भूमौ पतितः।