रामः सारथये "गच्छ" इति शशंस, जनाः तु "तिष्ठ" इति वदन्तः, तत्र सारथिः मार्गे प्रपीडितः किञ्चिदपि कर्तुं न अशक्नोत्। बलभद्रः रामः निर्गच्छन् नगरीजनानां पतितैः अश्रुभिः धरणीरेणुर्निपीतः, स धूलिः अधः पतितः। नगरी च विलापैः, अश्रुभिः, समाकुलतया च सम्पूर्णा, "हन्त" इति शब्दैः व्याप्ता, रामस्य निर्गमनेन अत्यन्तदुःखिता, संविग्ना च अभवत्। स्त्रीणां नेत्रेभ्यः शोकसंभूताः अश्रवः निर्गच्छन्ति स्म, ये मत्स्यैः क्षुब्धोदकेन पद्मानि यथा चालयन्ति। राजा तु तेजस्वी सः, नगरं दृष्ट्वा, यस्य जनानां चेतांसि रामे निवेशितानि, शोकेन भूमौ पतितः, मूलच्छिन्नवृक्ष इव। तदा रामस्य पृष्ठतः महान् शब्दः उत्पन्नः, यत्र जनाः राजानं निमज्जन्तं दुःखितं च दृष्ट्वा समागच्छन्। केचन "हन्त राम!" इति क्रन्दन्ति, अन्ये "राममाता!" इति वदन्ति, अन्तःपुरस्थाः स्त्रियश्च उन्मत्तवद् विलपन्ति। रामः पुनः पृष्ठतः दृष्ट्वा राजानं मातरं च पश्यति, तौ पन्थानमुपगच्छन्तौ, दुःखितचित्तौ, क्लिष्टमनसौ च। तौ पितरौ, ये सुखसंवृद्धौ, दुःखार्तौ पादयात्रां कुर्वन्तौ दृष्ट्वा, रामः सारथये शीघ्रं गन्तव्यमिति प्रार्थयामास। स पुरुषर्षभः तु तं दुःखदृश्यं सोढुं न शशाक, यथा दन्ती अंकुशेन ताडितः वेदनां न सहते। या गौः बध्नता वत्सात् व्यपकृष्टा स्ववस्त्रं धावति, तथा राममाता अपि रामं प्रति धावन्ती दृष्टा। एवं कौसल्या रुदती रथानुगत्या "राम! हन्त सीते! लक्ष्मण!" इति विलपन्ती अभवत्। रामः पुनः पुनः मातरं पश्यन्, या रामलक्ष्मणसीतानां कृते अश्रूणि मुञ्चन्ती शोकनृत्तमिव कुर्वती, तामवलोकयामास। राजा "तिष्ठ" इति चक्रन्द, रामः तु "गच्छ गच्छ" इति, सुमन्त्रस्य मनः तयोः आदेशयोः मध्ये यन्त्रचक्रयोः मध्ये इव स्थितम्। रामः सुमन्त्रं प्रति उवाच—"यदि राजा त्वां गर्हयति, तर्हि 'न शृणोमि' इति वद; हि दीर्घकालदुःखं महापापमस्ति।" रामस्य वचः श्रुत्वा, जनान् अभ्यनुज्ञाय, स सारथिः शीघ्रं हयान् प्रेषयामास। जनाः रामं प्रदक्षिणीकृत्य निवृत्ताः, किन्तु हृदये त्वरया न निवृत्ताः। मन्त्रिणः तु दशरथं प्रति ऊचुः—"यदि रामस्य पुनरागमनं इच्छसि, न कश्चिद् दूरं यायात्।" तेषां धर्मयुक्तं वचनं श्रुत्वा, दुःखार्तः राजा स्वपत्नीसमेतः स्वपुत्रं निरीक्ष्य, स्वेदेन क्लिष्टः, शोकग्रस्तः तस्थौ। शृणु, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना विरचिते अयोध्याकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः। स तु पुरुषव्याघ्रः अञ्जलिं कृत्वा निर्गच्छन्, अन्तःपुरस्थाभ्यः स्त्रीभ्यः महतीं क्रन्दनध्वनिं शुश्राव। स एषां अनाथानां, दुर्बलानां, तपस्विनां च शरण्यः रक्षकश्च, स कथं कुत्र गच्छति? स न कदापि कोपितः, न कोपकारणानि सेवते, कोपितांश्च सर्वान् शमयति—एवं दुःखसहः सः कुत्र गच्छति? यथा सः मातरं कौसल्यां प्रति महता उत्साहेन व्यवहरति, तथा अस्माकं प्रति अपि; सः महात्मा कुत्र गच्छति? राजा कैकेय्या पीडितः तेन प्रेरितः सः वनं यास्यति, सः लोकस्य रक्षकः कुत्र गच्छति? हन्त, राजा मूढः, जीवलोकस्य नाशं कुर्वन्, सत्यधर्मरतं रामं वनवासाय प्रेषयति। एवं सर्वाः राजपत्नीः वत्सवियुक्ताः गावः इव, दुःखार्ताः, उच्चैः रुदन्त्यः विललापुः। राजा तु पुत्रशोकग्रस्तः, तं भयंकरं विलापध्वनिं अन्तःपुरे श्रुत्वा, अत्यन्तदुःखितः अभवत्। न गृहेषु होमः कृतः, न गृहिणः पाचनं कुर्वन्ति, न जनाः स्वकर्माणि स्मरन्ति, सूर्यः अपि तिरोहितः। गजाः ग्रासं मुञ्चन्ति, गावः वत्सान् न पाययन्ति, मातरः प्रथमजस्य जन्मनि न हर्षयन्ति। त्रिशङ्कुः, लोहिताङ्गः, बृहस्पतिः, बुधः, सर्वे च कठोरग्रहाः सोमं प्रति आगत्य, स्वस्थानानि गृहीत्वा स्थिताः। तारा न स्वप्रभया वर्तन्ते, ग्रहाः न तेजसा, विशाखा धूमेन सह आकाशे दृश्यते। रामे वनं प्रयाते, नगरी महती समुद्र इव कृष्णवातेन क्षुब्धा कम्पिता। सर्वदिक् विक्षुब्धा, तमसा आच्छन्ना, न ग्रहः न तारा न किञ्चिद् दृश्यते। सहसा सर्वे नगरवासिनः दुःखेन अभिभूताः; न कश्चित् भोजनं न क्रीडां च स्मरति। सर्वे जनाः दीर्घनिःश्वासैः, शोकतरङ्गैः पीडिताः, अयोध्यायां भूमिपतौ शोकं कुर्वन्तः। राजपथे जनाः अश्रुपूर्णवदनाः, न हर्षिता दृश्यन्ते, सर्वे शोकपरायणाः। शीतलः वातः न वाति, चन्द्रमा न रमणीयः, सूर्यः न तापयति; समग्रं जगत् विक्षुब्धम्। स्त्रीणां पुत्राः, पतयः, भ्रातरः अपि, किञ्चिदपि न इच्छन्तः, सर्वं परित्यज्य केवलं राममेव चिन्तयन्ति। ये सर्वे रामस्य सुहृदः, शोकभारात् विमूढचित्ताः, न स्वप्नाय अपि शय्यां प्रपेदिरे।