तस्मिन् समये रामस्य पुरतः स्त्रीणां महद् रुदितम् आसीत्, यथा करिणां महाकायस्य बन्धने कृते करिण्यः क्रोशन्ति स्म। तदा काकुत्स्थस्य पितरः स राजा महात्मा, पूर्णचन्द्र इव ग्रहग्रस्तः, तत्र दुरवस्थां प्राप्तः दृश्यते स्म। रामः तु दशरथात्मजः, महातेजाः, अगाधात्मा, सारथिम् आवेदयत्—"शीघ्रम् गच्छ," इति। रामेण "गच्छ" इति उक्ते, जनाः "तिष्ठ" इति चुक्रुशुः; परन्तु मार्गे प्रवर्तमानेन सारथिना कर्तुम् अशक्यम्—न स्थातुं, न गन्तुम्। यदा रामः महाबाहुः नगरात् निर्गच्छति स्म, तदा जनानां पतिताः अश्रवः भूमेः रजः सिञ्चन्ति स्म, तं च रजः न्यूनं कुर्वन्ति स्म। स नगरः, विलापैः अश्रुभिः मोहाच च पीडितः, "हाहा" इति शब्दैः परिपूर्णः, रामस्य निर्गमनेन मूर्च्छितः, दुःखितः अभवत्। स्त्रीणां नेत्रेभ्यः दुःखसम्भूताः अश्रवः निर्गच्छन्ति स्म, ये मीनैः क्षुब्धं जलम् इव पद्मानि कम्पयन्ति स्म। स राजा, तदा नगरं दृष्ट्वा, यत्र सर्वे जनाः रामे एव स्थितचित्ताः आसन्, शोकेन भूमौ पतितः, मूलच्छिन्न इव वृक्षः। रामस्य पृष्ठतः महान् शब्दः उत्पन्नः—जनाः राजानम् अपतन्तम्, दुःखितं च दृष्ट्वा समागच्छन्। केचन "हाहा राम!" इति चुक्रुशुः, अन्ये "हा राममाता!" इति; अन्तःपुरे स्थिताः स्त्रियः उच्चैः विललापुः। रामः पृष्ठतः दृष्ट्वा पितरं जननीं च, पन्थानम् अनुगच्छन्तौ, शोकसम्बद्धचित्तौ, दीनौ च अपश्यत्। तौ सुखसंवृद्धौ, अधुना दुःखसमन्वितौ, पद्भ्याम् अनुगच्छन्तौ दृष्ट्वा, रामः सारथिम् पुनः शीघ्रम् गन्तुम् प्रेरयामास। स पुरुषसिंहः, पितरं मातरं च दुःखितौ दृष्ट्वा, तद् दृश्यं सोढुं न शशाक, यथा अंकुशपीडितः गजः पीडां न सहते। यथा बद्धा धेनुः वत्सवियोगे वत्सं प्रति धावति, तथा राममाता अपि रामं प्रति धावन्ती दृष्टा। कौसल्या तु रुदन्ती, रथानु धावन्ती, "राम! हाहा सीते! लक्ष्मण!" इति चुक्रोश। रामः पुनः पुनः मातरम् अपश्यत्, या रामलक्ष्मणसीतानां कृते अश्रूणि सिञ्चन्ती, शोकनृत्तं इव कुर्वती, दृष्टा। राजा "तिष्ठ" इति चुक्रोश, रामः "गच्छ, गच्छ" इति; सुमन्त्रस्य चित्तं तयोः आदेशयोः मध्ये चक्रयोः मध्ये यन्त्रितमिव स्थितम्। रामः तम् उक्तवान्—"यदि राजा त्वाम् उपालभते, तर्हि त्वम् 'न श्रुतम्' इति वद; दीर्घकालं दुःखभाजनं पापतमम्।" रामस्य वचः श्रुत्वा, जनान् अनुज्ञाप्य, सारथिः शीघ्रं अश्वान् प्रेषयामास। जनाः रामं प्रदक्षिणीकृत्य निवृत्ताः, किन्तु हृदये त्वरितभावनया तस्मात् न निवृत्ताः। मन्त्रिणः राजानम् ऊचुः—"यदि रामस्य पुनरागमनं इच्छसि, तर्हि कोऽपि दूरम् अनुगच्छन् न भवतु।" तेषां वचः श्रुत्वा, सर्वगुणोपेतः स दुःखितः राजा, स्वपत्नी सह, स्वपुत्रं निरीक्ष्य, स्वेदेन सन्तप्तः, तत्रैव स्थितः। एतस्मिन्नेव काले वाल्मीकि-रामायणेऽयोध्याकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्ग आरभ्यते। तदा स पुरुषसिंहः अञ्जलिं कृत्वा निर्गच्छन्, अन्तःपुरस्थास्त्रीणां महद् आर्तनादम् उत्पादयत्। स हि अनाथानां, दुर्बलानां, तपस्विनां च शरण्यः, रक्षकः—क्व स रक्षकः गच्छति? स कदापि न रोषी, अवमानितः अपि न क्रुध्यति, सर्वान् क्रुद्धान् शमयति, दुःखेषु समः—क्व स धर्मात्मा गच्छति? यथा स मातरं कौसल्यां प्रति महत् सौम्यं दर्शयति, तथा सर्वासु अस्मासु अपि; क्व स महात्मा गच्छति? राज्ञा, कैकेय्या दुःखितेन प्रेरितः, वनं प्रति याति; क्व स लोकस्य रक्षकः गच्छति? हाहा! राजा मोहितः, प्रजाहान्यं कृत्वा, सत्यव्रतं रामं वनवासाय प्रेषयति। एवं सर्वाः राजपत्नीः, वत्सवियोगेन दुःखिता धेनवः इव, उच्चैः रुदन्त्यः विललापुः। राजा तु पुत्रशोकात् संतप्तः, तं भयंकरं विलापध्वनिं अन्तःपुरे श्रुत्वा, महता दुःखेन पीडितः अभवत्। न चाग्निषु हविः प्रक्षिप्यते स्म, न गृहस्थाः पाच्यन्ति स्म, न कश्चित् स्वधर्मं करोति स्म, सूर्यः अपि अदृश्यः अभवत्। गजाः ग्रासम् उत्सृज्य, गावः वत्सान् न पाययन्ति स्म, मातरः प्रथमजातं पुत्रं लब्ध्वा न प्रमोदन्ति स्म। त्रिशङ्कुलोहिताङ्गबृहस्पतिबुधाद्यग्रहान् सोमं प्रति गताः, स्वस्थानेषु स्थिताः। ताराग्रहाः तेजः नाशयन्ति स्म, ग्रहाः प्रभां नाशयन्ति स्म, विशाखा धूमयुक्ता आकाशे दृश्यते स्म। यदा रामः वनाय प्रस्थितः, तदा नगरी महान् समुद्रः इव कृष्णवातेन कम्पिता। सर्वाः दिशः सन्तप्ताः, तमसा आच्छादिताः; न ग्रहः, न नक्षत्रं, किंचिदपि दृश्यते स्म। अथ सहसा सर्वे नगरवासिनः महता दुःखेन पीडिताः, न कश्चित् भोजनं, न क्रीडां चिन्तयति स्म। सर्वे जनाः दीर्घं निश्वस्य, शोकतरङ्गैः पीडिताः, अयोध्यायां भूमिपतिं प्रति विललापुः। राजपथे जनाः अश्रुपूरितवदनाः, न कदापि प्रमोदन्ते स्म; सर्वे दुःखमग्नाः अभवन्।