ततः शोकसंतप्ताभिः स्त्रीभिः परिवृतः स राजा, स्वयमपि दुःखशोकविवर्णः, गृहात् निष्क्रान्तः स्वप्रियं पुत्रं द्रष्टुम् उद्यतः। तस्य पुरतः स्त्रीणां महती क्रन्दनध्वनिः श्रूयते स्म, यथा गजपतिं बद्धं दृष्ट्वा गजारण्ये स्त्रीगजाः क्रोशेयुः। स काकुत्स्थपिता प्रसिद्धो राजा तस्मिन्क्षणे ग्रहग्रस्त इव पूर्णचन्द्रमाः सञ्जातः। तत्र रामः, दशरथस्य आत्मजः, तेजस्वी, अगम्यबुद्धिः, सारथिम् आजुहाव—"शीघ्रं गच्छ" इति। स च रामः सारथये "गच्छ" इति ब्रवीति, जनाः तु "तिष्ठ" इत्याहुः; पन्थानं त्वरयन् स सारथिः किञ्चित् कर्तुं न शशाक। यदा रामः बाहुबलसम्पन्नः नगरात् निर्गच्छन् आसीत्, तदा नगरवासिनां पतितबाष्पैः धरणीधूलिः सिक्त्वा शिथिलिता। नगरी च रामस्य निर्गमनेन, रुदितबाष्पविलापसमाकुला, "हा" इत्युच्चैः शब्दैः परिपूर्णा, मूर्च्छिता इव बभूव। स्त्रीणां नेत्रेभ्यः दुःखसमुत्थिताः बाष्पधाराः निर्गच्छन्त्यः, मत्स्यैः चलितैः सलिलमिव, पद्मान्यपि चालयन्त्यः। यदा स प्रसिद्धः राजा नगरं दृष्टवान्, यत्र सर्वे जनाः रामे चित्तं निबद्धवन्तः, सः शोकेन भूमौ पतितः, मूलच्छिन्नवृक्ष इव। तदा नगरे महान् कोलाहलः रामस्य पृष्ठतः उत्पन्नः, यत्र जनाः पतन्तं दुःखितं च राजानम् आलोक्य समाययुः। केचन जनाः "हा राम" इति, अपरः "हा राममाता" इति चक्रुः; अन्तःपुरस्थाः स्त्रियः उन्नदन्त्यः स्वक्लेशं प्रकटयन्त्यः। रामः पृष्ठतः दृष्ट्वा पितरं मातरं च, मार्गे स्वानुगच्छन्तौ, दुःखशोकसमाकुलचित्तौ, अवलोकयत्। सः पितरं मातरं च, सुखसंवृद्धौ, अधुना दुःखार्तौ, पद्भ्यां गच्छन्तौ दृष्ट्वा, सारथिम् "शीघ्रं गच्छ" इति प्रवोचत्। स महाबाहुः रामः पितरं मातरं च दुःखार्तौ दृष्ट्वा सोढुं न शशाक, यथा अंकुशपीडितः गजः वेदनां न सहते। यथा बद्धा धेनुः वत्सवियोगात् वत्सं प्रति धावति, तथा रामस्य माता रामं प्रति दौडी। कौसल्या अश्रुपूर्णनेत्रा, रुदन्ती, रथानुगता, "राम! हा सीते! लक्ष्मण!" इति विलपन्ती धावन्ती च। रामः पुनः पुनः मातरं पश्यन्, या रामलक्ष्मणसीतानां कृते बाष्पैः क्षीणा, शोकनृत्तमिव कुर्वती, पश्यति स्म। राजा "तिष्ठ" इति उच्चैः शशंस, रामः तु "गच्छ, गच्छ" इति सारथिम् आदेशयत्; सुमन्त्रस्य मनः तयोः आज्ञयोः मध्ये चक्रयोरिव बद्धम्। रामः तम् उवाच—"यदि राजा त्वां किञ्चिद् वदेत्, तर्हि त्वं न शृणोष्मि इति वद; दीर्घकालदुःखं हि पापतमम्।" रामस्य वचः शिरसा स्वीकरोति स्म सारथिः, नगरजनान् अभिवाद्य, शीघ्रं अश्वान् प्रचोदयामास। नगरवासिनः रामं प्रदक्षिणीकृत्य प्रत्यागच्छन्, किन्तु हृदये त्वरितविकारसमाकुलाः तस्मात् न निवृत्ताः। मन्त्रिणः दशरथं राजानम् ऊचुः—"यदि तस्य प्रतिनिवृत्तिं इच्छसि, न कश्चिद् दूरं तमनुगच्छेत्।" तेषां धर्मयुक्तवचः श्रुत्वा, दुःखार्तः राजा स्वपत्नीसमेतः, स्वपुत्रं निरीक्ष्य, श्रमशीतलेन गात्रेण तिष्ठन्। एवमिदानीं वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे एकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः प्रवर्तते। यदा सः पुरुषसिंहः प्रणम्य निर्गच्छन् आसीत्, तदा अन्तःपुरस्थास्त्रियः महता विलापेन उच्चैः क्रन्दन्त्यः। सः अनाथान्, दुर्बलान्, तपस्विनः च स्त्रियः शरण्यः रक्षिता चासीत्—क्व स रक्षिता गच्छति? सः न कदापि कुप्यति, अपमानितः अपि न रुष्यति, कोपहेतुं परिहृत्य, कोपितान् प्रशाम्यति—क्व सः दुःखसहो गच्छति? यथा सः कौसल्यानि प्रति महता प्रीत्या व्यवहरति, तथा अस्मासु अपि स महात्मा; क्व सः गच्छति? राज्ञा, कैकेय्या पीडितेन प्रेरितः, सः वनं गच्छति; क्व सः लोकस्य रक्षिता गच्छति? हा, राजा अज्ञानः, प्राणिनां विनाशाय रामं धर्मिष्ठं सत्यव्रतं वनवासाय प्रेषयति। एवं सर्वा राजमहिष्यः वत्सवियोगिन्यः धेनव इव, विलपन्त्यः क्रोशन्त्यः च दुःखार्ताः। राजा पुत्रशोकपीडितः, तं भयंकरं विलापध्वनिं अन्तःपुरे श्रुत्वा, दुःखेन विवर्णः अभवत्। न चाग्निषु होमा, न गृहस्थाः पाचयन्ति, न जनाः कर्तव्यं पश्यन्ति, सूर्यः अपि न दृश्यते। गजाः ग्रासं विसृजन्ति, गावः वत्सान् न पाययन्ति, मातरः प्रथमजन्मनः पुत्रान् लब्ध्वा न हृष्यन्ति। त्रिशङ्कुः, लोहिताङ्गः, बृहस्पतिः, बुधः, सर्वे च क्रूरग्रहाः सोमं प्रति गत्वा तत्र स्थिताः। तारा नक्षत्राणि च तेजो ह्रासितानि, ग्रहाः अपि प्रभां नित्यानि, विशाखा धूमेन सह आकाशे दृश्यते। रामे वनं प्रति प्रस्थिते, नगरी समुद्र इव महत्या कालेन कम्पिता। सर्वदिशः संकुलाः, तमसैव आच्छादिताः, न ग्रहः न नक्षत्रं न किञ्चिद् दृश्यते। सर्वे नगरजनाः सहसा दुःखेन पीडिताः, न कश्चित् भोजनं न क्रीडां पश्यति। सततं दीर्घनिःश्वासैः, शोकतरङ्गैः पीडिताः, सर्वे अयोध्यावासिनः भूमिपालस्य शोकाय विलपन्ति स्म।