एवं वदन्तः ते जनाः, प्रियं स्वजनं इक्ष्वाकुवंशस्य आनन्दं अनुव्रजन्तः, अश्रूणि निरोधितुं न अशक्नुवन्। तदा दुःखार्ताभिः स्त्रीभिः परिवृतः, स्वयम् दुःखशोकसम्भ्रान्तचित्तः राजा गृहात् निष्क्राम्य, “मम प्रियं पुत्रं पश्यामि” इति उक्त्वा निर्गतः। तस्य पुरतः स्त्रीणां महद् रुदितध्वनिः श्रुतः, यथा महागजपतिं बद्धं दृष्ट्वा हस्तिन्यः क्रन्दन्ति। तस्मिन् काले ककुत्स्थस्य पितरं तं तेजस्विनं राजानं, ग्रहग्रस्तं पूर्णचन्द्रमिव, दुःखच्छायया आवृतं अपश्यन्। तदा दशरथसुतः श्रीमान् रामः, अगाधात्मा, सारथिं शीघ्रं प्रेषयितुं प्रेरयामास—“त्वं शीघ्रं गच्छ” इति। रामः सारथये “गच्छ” इति उक्तवान्, जनाः तु “तिष्ठ” इति आह्वयन्ति—परन्तु मार्गे त्वरितः सारथिः किमपि कर्तुं न अशक्नोत्। यदा महाबाहुः रामः निर्गच्छन् आसीत्, तदा नगरजनानां पतितानि अश्रूणि भूमेः रजः सिक्त्वा तां नितराम् अवदद्रवन्। नगरं राघवस्य निर्गमनेन, विलापरुदितशोकसम्भ्रान्तं, “हा!” इति शब्दैः पूर्णं, प्रमूढमिव अभवत्। स्त्रीणां नेत्रेभ्यः दुःखजनितानि अश्रूणि वहन्ति, यथा मत्स्यैः कम्पितं जलं कमलानि च कम्पयन्ति। तदा राजा, यस्य मनः रामे निबद्धम्, दुःखात् भूमौ पतितः, मूलच्छिन्नतरुरिव, तां नगर्यं दृष्ट्वा शोकाकुलः अभवत्। तस्मिन्नन्तरे रामस्य पृष्ठतः महद् रुदितध्वनिः उत्पन्नः, यतः जनाः पतितं दुःखार्तं च राजानं दृष्ट्वा समाययुः। केचन “हा राम!” इति, केचन “हा राममाता!” इति क्रन्दन्ति; अन्तःपुरस्थाः स्त्रियः उन्मत्तवत् विलपन्त्यः निनदन्। रामः पृष्ठतः दृष्ट्वा, पितरं मातरं च, दुःखितमनस्कौ मार्गे अनुव्रजन्तौ अपश्यत्। तौ पूर्वं सुखसंस्कृतौ, अद्य तु दुःखार्तौ, पाद्भ्यां गच्छन्तौ दृष्ट्वा, रामः सारथिं शीघ्रं गन्तुं पुनः प्रेरयामास। स दुःखदर्शनं पितरं जननीं च सहनं न अशक्नोत्, यथा अंकुशेन ताडितः गजः वेदनाम् असहमानः। यथा बध्धा धेनुः वत्सवियुक्ता स्ववत्सं धावति, तथा रामस्य माता तम् अभिमुखं धावन्ती अभ्यधावत्। एवं कौसल्या रुदन्ती रथानुगता, “राम! हा सीते! लक्ष्मण!” इति विललाप। सः पुनः पुनः मातरं अपश्यत्, या रामलक्ष्मणसीतानां कृते, दुःखेन नृत्यमानेव, अश्रूणि स्रवयन्ती अभवत्। राजा “तिष्ठ” इति उच्चैः शशंस, राघवः तु “गच्छ, गच्छ” इति आह; सुमन्त्रस्य मनः तयोः आज्ञयोः मध्ये यन्त्रचक्रयोरिव सन्दिग्धम् अभवत्। रामः तम् अवदत्—“यदि राजा त्वां गर्हयेत्, त्वं न शृणोषि इति वद; दीर्घकालदुःखं हि पापतमम्।” रामस्य वचः शिरसा गृहीत्वा, जनानां प्रतिनम्य, सारथिः शीघ्रं अश्वान् प्रेषयामास। जनाः रामं प्रदक्षिणीकृत्य प्रतिनिवृत्ताः, किन्तु हृदयेन तस्मात् न निवृत्ताः। मन्त्रिणः दशरथं राजानम् ऊचुः—“यदि त्वं रामस्य पुनरागमनम् इच्छसि, कोऽपि दूरं न अनुव्रजेत्।” तेषां वचनं श्रुत्वा, सर्वगुणोपेतं, स दुःखितः स्वेदगात्रः राजा, भार्यया सह पुत्रं पश्यन् तस्थौ। अथ श्रीवाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे एकचत्वारिंशत्तमं सर्गं शृणु। स तु पुरुषर्षभः प्रणिपत्य निर्गच्छन्, अन्तःपुरस्थाभिः स्त्रीभिः महद् विलापध्वनिं शुश्राव। एषः अस्माकं दीनानां दुर्बलानां तपस्विनां च शरण्यः रक्षकः आसीत्—क्व सः रक्षकः गच्छति? सः परुषं वचनं श्रुत्वापि न कुप्यति, कोपकारणं वर्जयति, कोपितान् शमयति—सः समदुःखः क्व गच्छति? यथा सः कौसल्यायाः प्रति महाबलः, तथा अस्मासु अपि—क्व सः महात्मा गच्छति? राज्ञा कैकेयीपीडितेन प्रेरितः, सः वनं गच्छति—क्व एषः लोकस्य रक्षकः गच्छति? हा, राजा विमूढः, धर्मिष्ठं सत्यप्रतिज्ञं रामं वनवासाय प्रेष्य, प्रजालोकस्य नाशं करोति। एवं सर्वाः महाराजपत्नीः, वत्सवियुक्तधेनुवत्, विलपन्त्यः चुक्रुशुः। पुत्रशोकात् पीडितः राजा, तं भीषणं विलापध्वनिं अन्तःपुरे शुश्राव, अतिव्यथितः च अभवत्। न हि अग्नयः प्रज्वलन्ति, न गृहस्थाः पचन्ति, न जनाः स्वधर्मं पश्यन्ति, सूर्यः अपि न दृश्यते स्म। गजाः ग्रासं मुञ्चन्ति, गावः वत्सान् न पाययन्ति, मातरः प्रथमजन्मसुतेन अपि न प्रमुद्यन्ति। त्रिशङ्कुः, लोहिताङ्गः, बृहस्पतिः, बुधः, सर्वे च तीक्ष्णग्रहाः सोमं समीपं गत्वा स्थिताः। नक्षत्राणि तेजः ह्रासयामासुः, ग्रहाः प्रभां जहुः, विशाखा धूमेन सह आकाशे बभूव। यदा रामः वनाय निर्गच्छन् आसीत्, तदा नगरी महातिमिरवेगोत्क्षिप्तमहासागर इव कम्पिताभवत्। दिशः सर्वाः विक्षिप्ताः, तमसा आच्छादिताः; न ग्रहः, न नक्षत्रं, न किञ्चिदपि दृश्यते। सहसा सर्वे नगरवासिनः महतीं पीडां प्राप्नुवन्—न कश्चित् भोज्ये, न कश्चित् क्रीडायाम्, चित्तं न्यवर्तयत्। एवं श्रीरामस्य वनगमनसमये सम्पूर्णा अयोध्या दुःखेन, शोकेन, अश्रुभिः च व्याप्ता, जनाः रामं न विस्मरन्, राजा च भार्यया सह पुत्रदर्शनकामः दुःखार्तः तस्थौ।