सुमनत्रः रथिनं रश्मीन् धारयित्वा शनैः शनैः रथं नय, इति नगरजनाः प्रार्थयन्ति स्म—“रथिन्, रश्मीन् निवारय, शनैः शनैः गच्छ; यावत् वयं रामस्य मुखं पश्येम, यः शीघ्रं दुरदृश्यः भविष्यति।” तत्र केचन जनाः चिन्तयन्ति स्म—“रामस्य जननी हि लोहमयी हृदया, या न भिद्यते, यदा देवसमप्रभः पुत्रः वनं गच्छति।” वैदेही तु स्वधर्मं समाप्य पतिमनुवर्तते स्म, छायामिव अनपायिनी, धर्मे स्थितेव मेरुं प्रति दीप्तिरिव। लक्ष्मणः तु धन्यः, यः भ्रातरं सेविष्यते, सदा मृदुवदनं, देवसमवपुषं च। तव बुद्धिः महती, महद् एतत् सौभाग्यं च; एषः स्वर्गपथः, यं त्वं अनुगच्छसि। एवं वदन्तः जनाः अश्रूणि न शेकुः निग्रहितुं, यदा ते प्रियं रामं, इक्ष्वाकुवंशस्य हर्षं, अन्वगच्छन्। तदा राजा, दुःखार्ताभिः स्त्रीभिः परिवृतः, स्वयम् अपि शोकसन्तप्तः, गृहतः निर्गत्य, “पुत्रं द्रक्ष्यामि,” इति उवाच। तस्य पुरतः स्त्रीणां महान् क्रन्दः श्रुतः, यथा बध्यमाने गजे स्त्रीगजीनां निनादः। स राजा, ककुत्स्थपिता, तस्मिन्नेव क्षणे ग्रहग्रस्तपूर्णचन्द्र इव दृष्टः। रामः तु दशरथात्मजः, महात्मा, सुमनत्रं त्वारयन्, “शीघ्रं रथं नय,” इति प्राह। रामः रथिनं प्रति, “गच्छ,” इति अवदत्; जनाः तु, “तिष्ठ,” इति आहुः। रथिनः मार्गे प्रोत्साहितः, न गन्तुं शशाक न स्थातुं। यदा रामः महाबाहुः निर्गच्छन्, तदा नगरवासिनां अश्रूणि भूमौ पतित्वा रजः सिञ्चयन्ति स्म। नगरं तु विलापरुदितविप्रलापैः, “हा” इति शब्दैः, रामस्य निर्गमने, मोहसमाकुलं, दुःखार्तं च जातम्। स्त्रीणां नेत्रेभ्यः दुःखजन्यं वारि स्रवत्, मत्स्यचेष्टितेन कमलानि कम्पयन्ति इव। यदा स राजा नगरं दृष्ट्वा, येषां जनानां मनांसि रामे स्थितानि, स शोकात् भूमौ पतितः, मूलच्छिन्नतरुरिव। ततः रामस्य पृष्ठतः महान् शब्दः उत्पन्नः, यतः जनाः राजानं पतन्तं दुःखार्तं च दृष्ट्वा समागच्छन्। केचित् “हा राम!” इति, केचित् “हा राममाता!” इति च क्रन्दन्ति; अन्तःपुरस्थाः स्त्रियः उच्चैः विलपन्ति स्म। रामः पृष्ठतः दृष्ट्वा पितरं मातरं च, मार्गे अनुगच्छन्तौ, शोकसन्तप्तौ, विमनस्कौ च अपश्यत्। स तु पितरं मातरं च सुखाभ्यस्तौ, किंतु अद्य दुःखार्तौ, पादयात्रया अनुगच्छन्तौ दृष्ट्वा, सुमनत्रं शीघ्रं गन्तुं प्रोत्साहितवान्। स नरशार्दूलः दुःखितौ पितरौ न शशाक सहितुं, यथा अंकुशाभिहतः गजः वेदनां न सहते। यथा बद्धा धेनुः वत्सवियोगे वत्सं प्रति धावति, तथा राममाता पुत्रं प्रति धावति स्म। कौसल्या रुदती रथानुगता, “राम! हा सीते! लक्ष्मण!” इति क्रन्दन्ती। सः पुनः पुनः मातरं अपश्यत्, या रामलक्ष्मणसीतानिमित्तं अश्रूणि सिञ्चन्ती, शोकनृत्तमिव कुर्वती। राजा “तिष्ठ,” इति क्रन्दति, रामः तु “गच्छ, गच्छ,” इति सुमनत्रं प्रोत्साहयति; सुमनत्रस्य मनः उभयोः आदेशयोः मध्ये चक्रान्तर्गतवस्तुवद् विवर्तते। रामः सुमनत्रं उवाच—“यदि राजा त्वां गर्हयेत्, त्वं वद—‘न श्रुतम्’; दीर्घं दुःखं हि पातकतमम्।” रामस्य वचनं शिरसा गृह्य, जनान् प्रणम्य, सुमनत्रः शीघ्रं अश्वांश्चोदयन् रथं प्रस्थितवान्। जनाः रामं प्रदक्षिणीकृत्य प्रत्यागताः, किन्तु हृदयेन तु शीघ्रं गच्छन्तं रामं न त्यक्तवन्तः। मन्त्रिणः दशरथं ऊचुः—“यदि तव रामस्य पुनरागमनं कामयसे, न कश्चिद् दूरं अनुगच्छतु।” तेषां सर्वगुणसम्पन्नानां वचनं श्रुत्वा, दुःखार्तः राजा स्वपत्नीसमेतः, स्वपुत्रं पश्यन्, स्वेदग्लानः तस्थौ। शृणु, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिप्रणीतायाम् अयोध्याकाण्डे एकचत्वारिंशदधिकचत्वारिंशः सर्गः। यदा स नरशार्दूलः कृताञ्जलिः प्रस्थितः, तदा अन्तःपुरस्थाः स्त्रियः महतीं क्रन्दनध्वनिं चक्रुः। सः हि एषां निर्बलानां, क्लिष्टानां, तापसानां च शरणं रक्षिता च आसीत्—क्व नु सः रक्षकः गच्छति? सः न कदापि अपमानितः कोपं कुर्वन्, कोपनहेतून् वर्जयन्, कोपितांश्च शमयन्—सः दुःखसमः क्व गच्छति? यथा तेन कौसल्यायां महती श्रद्धा, तथा अस्मासु; सः महात्मा क्व गच्छति? राजा कैकेय्या पीडितः प्रेरितः, सः वनं गच्छति; सः लोकस्य रक्षकः क्व गच्छति? हा, राजा विमूढः, जीवलोकस्य विनाशं कुर्वन्, रामं धर्मिष्ठं सत्यव्रतं वनवासाय प्रेषयति। एवं सर्वाः राजपत्नीः वत्सवियोगिन्यः धेनुवः इव, उच्चैः क्रन्दन्त्यः रुरुदुः। राजा तु पुत्रशोकेन संतप्तः, तं भीषणं अन्तःपुरे विलापध्वनिं श्रुत्वा, गाढं शोकार्तः अभवत्। न यज्ञाग्नयः प्रज्वलिताः, न गृहस्थाः पाचयन्ति, न जनाः स्वकर्माणि कुर्वन्ति, सूर्यः अपि अदृश्यः। गजाः अन्नं त्यक्तवन्तः, गावः वत्सान् न पाययन्ति, मातरः नवजातपुत्रेषु न हृष्यन्ति। एवं नगरं दुःखार्तं, जनाः शोकसन्तप्ताः, राजा भूमौ पतितः, रामः शीघ्रं वनं प्रति प्रस्थितः, कौसल्या विलपन्ती अनुगच्छति, लक्ष्मणः भ्रातरं सेवते, सीता पतिमनुगता; सर्वे जनाः रामं दृष्ट्वा अश्रूणि स्रवयन्ति, नगरं शोकमग्नं जातम्।