सा पुरी तदा समाकुला भीतिभयसंविग्ना च, कोपोत्कटमहागजैः प्रमत्तैः, हयैश्च हिन्ह्रद्भिः शब्दितैः, महता कोलाहलेन प्रतिशब्दमुद्वहन्ती बभूव। तत्र तदा सा पुरी, बालवृद्धैः सह, महता संतापेन पीडिता, राममेव अभिमुखं प्रधावितवती, यथा तप्तः जनः जलं याचते। सर्वतः, पार्श्वतः पृष्ठतः च, सर्वे जनाः अश्रुपूर्णमुखाः, रामं अनुगच्छन्तः, महतीं क्रन्दनध्वनिं कुर्वन्तः, अन्वयुः। ते तदा ऊचुः—"रथसारथे! अश्वान् निरुन्धि, शनैः शनैः गच्छ; रामस्य मुखं द्रष्टुमिच्छामः, यत् शीघ्रमेव दुरदृश्यं भविष्यति।" "रामस्य जननी हृदयं नूनं लोहसमं, यत् सा न भिद्यते, देवसमप्रभं पुत्रं वनं यान्तं दृष्ट्वा।" "वैदेही धर्ममवलम्ब्य पतिं छायेवानुगच्छति, न कदापि तं जहाति, धर्मनिष्ठा, मेरुप्रभामिव प्रभां।" "धन्यस्त्वं लक्ष्मण! यः भ्रातरं सेविष्यसे, सदा सौम्यवचनं, देवसमवपुषं।" "महत् ते बुद्धिः, महदेष समृद्धिः; एष एव स्वर्गपथः, यं त्वं अनुगच्छसि।" एवं वदन्तः, अश्रूणि न निरुन्ध्यन्, ये जनाः स्वप्रियं, इक्ष्वाकुवंशस्य हर्षं, अन्वयुः। तदा राजा, शोकसंतप्ताभिः स्त्रीभिः परिवृतः, स्वयम् दुःखार्तचित्तः, गृहात् निर्गत्य, "पुत्रं द्रक्ष्यामि" इति जगाद। तस्य पुरतः स्त्रीणां महाक्रन्दः श्रुतः, यथा बद्धमहागजस्य स्त्रीगजीनां क्रन्दः। स राजा, काकुत्स्थपिता, तस्मिन्न् क्षणे, ग्रहग्रस्तपूर्णचन्द्र इव, बभूव। रामः तु, दशरथात्मजः, तेजस्वी, अगम्यबुद्धिः, सारथिम् आह—"शीघ्रम् चालय!" रामः सारथिम् "याहि" इति ब्रूयात्, जनाः "तिष्ठ" इति च; तु सारथिः मार्गे प्रेरितः न तिष्ठति, न यायात्। स महाबाहुः रामः प्रयातः, नगरजनानां पतितानि अश्रूणि धरण्यां रजः सिञ्चयन्ति स्म। सा पुरी विलपद्भिः, अश्रुभिः, संतापेन च, "हाहा" इति शब्दैः पूर्णा, राघवस्य प्रस्थानात् मोहिता, महता दुःखेन पीडिता बभूव। स्त्रीणां नेत्रेभ्यः दुःखजनितानि अश्रूणि प्रवहन्ति स्म, मत्स्यैः स्पृष्टजलमिव, यानि पद्मानि सञ्चालयन्ति। तदा स राजा, तेजस्वी, नगरं दृष्ट्वा, येषां जनानां मनः रामे निवेशितम्, शोकेन भूमौ पतितः, मूलच्छिन्नवृक्ष इव। तदा रामस्य पृष्ठतः महाशब्दः उत्पन्नः, ये जनाः पतन्तं राजानं दृष्ट्वा, समागताः। केचिद् ऊचुः—"हाहा राम!" अन्ये—"राममाता!" अन्तःपुरे स्थिता महिलाः उच्चैः विलपन्त्यः। रामः पृष्ठतः दृष्ट्वा, पितरं मातरं च, मार्गे अनुगच्छन्तौ, दुःखार्तचित्तौ, दीनौ च, अपश्यत्। पितरौ, सुखसंवृद्धौ, अधुना दुःखार्तौ, पद्भ्याम् अनुगच्छन्तौ दृष्ट्वा, रामः सारथिम् "शीघ्रम् गच्छ" इति प्रेरयामास। स पुरुषर्षभः दुःखार्तौ पितरौ दृष्ट्वा, तयोः दुःखं न शशाक सोढुम्, यथा अंकुशविद्धः गजः वेदनाम्। यथा बध्नता पृथक् कृतं वत्सं प्रति धावति धेनुः, तथा राममाता अपि रामं प्रति धावन्ती। एवं कौसल्या रुदती, रथानुगता, "राम! हा सीते! लक्ष्मण!" इति क्रोशन्ती। सः पुनः पुनः मातरं पश्यन्, या रामलक्ष्मणसीतानां कृते अश्रूणि सिञ्चन्ती, शोकनृत्यनिविष्टेव, अभवत्। राजा "तिष्ठ" इति शशंस, राघवः "याहि, याहि" इति; सुमन्त्रस्य मनः तयोः आज्ञयोः मध्ये यन्त्रारूढमिव बभूव। रामः तम् अब्रवीत्—"यदि राजा त्वां गर्हयेत्, त्वं न श्रुतमिति वद; दीर्घदुःखं महापापम्।" रामस्य वचः शिरसा स्वीकरोति स्म सारथिः; जनान् अभिवाद्य, शीघ्रं अश्वान् प्रेरयामास। जनाः रामं प्रदक्षिणीकृत्य प्रत्यगच्छन्, किन्तु हृदयेन तं न जहुः। मन्त्रिणः दशरथं प्राहुः—"यदि त्वं रामस्य पुनरागमनं इच्छसि, न कश्चित् दूरं तं अनुगच्छतु।" तेषां वचः श्रुत्वा, सर्वगुणसम्पन्नः स राजा, दुःखार्तः, स्वेदगात्रः, भार्यया सह तिष्ठन्, पुत्रं पश्यन् स्थितः। शृणु, श्रीवाल्मीकि रामायणे, अयोध्याकाण्डे, एकचत्वारिंशः सर्गः। स तु पुरुषर्षभः, कृताञ्जलिः प्रयातः, तदा अन्तःपुरेभ्यः स्त्रीणां महती क्रन्दनध्वनिः समुत्पन्नः। स एव रक्षिता, शरण्यः, अनाथानां, दुर्बलानां, तपस्विनां च—क्व नु सः रक्षिता गच्छति? सः अवमानितः अपि न कुप्यति, कोपकारणम् अपि न करोति, कोपितान् शमयति—सः दुःखसहः क्व गच्छति? यथा सः कौसल्यां प्रति स्नेहेन वर्तते, तथा अस्मासु अपि; सः महात्मा क्व गच्छति? राज्ञा कैकेयीपीडितेन प्रेरितः, वनं गच्छति; लोकस्य रक्षिता क्व गच्छति? हाहा! राजा विमूढः, प्रजाहानिं कुर्यात्, रामं धर्मिष्ठं सत्यप्रतिज्ञं च, वनवासाय प्रेषयन्। एवं सर्वाः राजपत्नीः, वत्सविहीनधेनवः इव, शोकेन रुदन्त्यः, उच्चैः विलपन्त्यः च बभूवुः।