यदा राघवः दीर्घकालीनं वनवासं कर्तुं नगरात् निर्गच्छति स्म, तदा तस्य नगरस्य जनानां च मनः मूर्छायाः गृहीतम्। नगरं तु सन्तप्तं, भ्रमितं, क्रुद्धैः प्रमत्तैः हस्तिभिः, अश्वानां हिन्धनैः च महान् कलकलः अभवत्। तदा तद् नगरं बालैः वृद्धैः च सह, दुःखात् पीडितं, केवलं रामं प्रति धावति स्म, यथा तापेन पीडितः जनः जलं याचते। सर्वतः, पार्श्वतः, पश्चात् च, सर्वे तु अश्रुपूर्णमुखाः तं अनुगच्छन्तः, महान् विलापः कृत्वा, रामं आह्वयन्ति स्म। "रथस्य अश्वानां लगाम् धारय, सारथे! शनैः शनैः गच्छ; रामस्य मुखं द्रष्टुं इच्छामः, यत् शीघ्रं दुरलभं भविष्यति।" रामस्य मातुः हृदयम् लोहेन निर्मितम्, नूनं, यत् सा न भिद्यते, यदा देवसमः तेजस्वी पुत्रः वनं गच्छति। वैदेही धर्मं कृत्वा, पतिम् अनुगच्छति छायावत्, न कदापि त्यजति, धर्मनिष्ठा मेरुशिखरस्य रश्मिवत्। "अहं लक्ष्मण, धन्यः त्वम्, यः भ्रातृसेवां करिष्यसि, सदैव मृदुवचनः, देवसमवपु। महान् ते बुद्धिः, महान् एष समृद्धिः; एष स्वर्गमार्गः यः तं अनुगच्छसि।" इति वदन्तः जनाः अश्रूणि न रोद्धुं शेकुः, यथा ते प्रियं इक्ष्वाकुवंशस्य आनन्दं अनुगच्छन्ति स्म। ततः राजा, शोकसंपन्नाभिः स्त्रीभिः परिवृतः, स्वयं दुःखितः, मूर्छितहृदयः, गृहात् निर्गत्य, "मम प्रियं पुत्रं पश्यामि" इति अब्रवीत्। तस्य पुरतः स्त्रीणां महान् विलापः श्रुतः, यथा गजपतिः बद्धः सतीनां गर्जनम्। काकुत्स्थस्य पिता, प्रसिद्धः राजा, तस्मिन् क्षणे ग्रहग्रस्तः पूर्णचन्द्रः इव प्राप्तः। रामः दशरथस्य पुत्रः, तेजस्वी, अगाधात्मा, सारथिम् उद्बोधयति स्म, "शीघ्रं गच्छ!" रामः सारथिम् "गच्छ" इति अब्रवीत्, जनाः "तिष्ठ" इति आह्वयन्ति स्म; सारथिः मार्गे प्रेरितः, न गच्छतुं न तिष्ठतुं शक्नोति स्म। यदा महाबाहुः रामः निर्गच्छति स्म, नगरवासिनां अश्रूणि भूमेः रजः सिक्तानि, भूमिं अधः कृतानि। नगरं, अश्रूणि, विलापः, भ्रमः च व्याप्य, "हाहा" इति गर्जनैः, रामस्य निर्गमनेन, मूर्छितं, अतिव्यथितं अभवत्। स्त्रीणां नेत्रेभ्यः दुःखोत्पन्नानि अश्रूणि प्रवहन्ति स्म, यथा मत्स्यैः कम्पितं जलं पद्मानि सञ्चालयति। यदा प्रसिद्धः राजा नगरं दृष्टवान्, जनानां चित्तानि रामे स्थितानि, सः दुःखेन भूमौ पतितः, यथा मूलच्छिन्नः वृक्षः। ततः रामस्य पृष्ठे महान् शब्दः उत्पन्नः, यदा जनाः राजानं पतन्तं, अतिव्यथितं दृष्ट्वा, समागच्छन्ति स्म। केचन "हाहा राम!" इति अक्रन्दन्त, अन्ये "रामस्य माता!" इति, अन्तःपुरस्थाः स्त्रियः उच्चैः विलपन्ति स्म। रामः पृष्ठतः दृष्ट्वा, राजानं मातरं च, मार्गे अनुगच्छन्तौ, दुःखितचित्तौ, अवलोकयति स्म। यदा तौ सुखसंपन्नौ, अद्य दुःखितौ, पादैः चलन्तौ दृष्ट्वा, रामः सारथिम् "शीघ्रं गच्छ" इति प्रेरयति स्म। सः पुरुषसिंहः, मातृपितृवियोगजनितं दुःखदर्शनं न सोढुं शशाक, यथा अंकुशप्रहारेण गजः वेदनां न सहते। यथा वत्सवियोगे बध्यमानं गोः, सा मातः रामं प्रति धावति स्म। तथा कौसल्या, रुदन्ती, रथं अनुगच्छन्ती, "राम! हा सीते! लक्ष्मण!" इति उच्चैः अक्रन्दत्। पुनः पुनः रामः मातरं पश्यति स्म, या रामलक्ष्मणसीतानां कृते अश्रूणि प्रवहन्ति स्म, दुःखनृत्यवत्। राजा "तिष्ठ" इति आह्वयति स्म, रामः "गच्छ, गच्छ" इति, सुमंत्रस्य मनः द्वयोराज्ञयोः मध्ये रथचक्रयोः मध्ये यथा स्थितम्। रामः सारथिम् अब्रवीत्, "यदि राजा तव निन्दां कुर्यात्, वद कि न श्रुतवान्; दीर्घं दुःखं पापतमम्।" रामस्य वचनं श्रुत्वा, जनानां अभ्यनुज्ञां कृत्वा, सारथिः शीघ्रं अश्वान् प्रेरयति स्म। जनाः रामं परिक्रम्य, प्रत्यागच्छन्ति स्म, किन्तु हृदयतः तं न त्यजन्ति स्म। मन्त्रिणः राजानं अब्रुवन्, "यदि तस्य पुनरागमनम् इच्छसि, न कश्चित् दूरं अनुगच्छतु।" तेषां वचनं श्रुत्वा, सर्वगुणसंपन्नः, दुःखितः राजा, स्वपत्नी सह, शोकात् स्वेदितः, तत्र स्थित्वा, पुत्रं पश्यति स्म। एतत् श्रीवाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे एकचत्वारिंशदधिकचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। यदा पुरुषसिंहः रामः अञ्जलिं कृत्वा निर्गच्छति स्म, तदा अन्तःपुरस्थाः स्त्रियः महान् विलापः कृतवन्त्यः। सः शरणः, रक्षिता, निर्बलानां, दीनानां, तपस्विनां च; क्व सः रक्षिता गच्छति? सः न कदापि क्रुद्धः अभवत्, न अपमानदानेन, क्रोधहेतून् अपाकरोति, क्रुद्धान् शमयति; क्व सः दुःखसमानः गच्छति? यथा सः मातरं कौसल्यां प्रति महान् उत्साहेन व्यवहरति, तथा अस्माकं प्रति; क्व सः महात्मा गच्छति? राजा कैकेयीपीडितः प्रेरयति, सः वनं गच्छति; क्व लोकस्य रक्षिता गच्छति? हा, राजा विमूढः, जीवलोकस्य विनाशं करोति, रामं धर्मिष्ठं, सत्यप्रतिज्ञं, वनवासाय प्रेषयति। इति रामस्य वनगमनकाले नगरस्य, जनानां, राज्ञः, मातुः, मन्त्रिणां, स्त्रीणां, च सर्वेषां दुःखविलापः, अश्रूणि, शोकः, रामस्य धर्मनिष्ठा, कौसल्याया मातृस्नेहः, लक्ष्मणस्य भाग्यं, सीताया पतिसेवाभावः, सर्वं अत्र सुस्पष्टं दृश्यते स्म।