सुमन्त्रः शीघ्रगामिभिः अश्वैः युक्तं रथं समारोप्य सीतां च तौ भ्रातरौ च दृष्ट्वा रथं वेगेन प्रचोदयामास। राघवः दीर्घकालाय महावनं प्रति प्रव्रजन् नगरं तस्य जनं च मूर्छितमिव अकुरुत। तद् नगरं संकुलं भ्रमितं च, क्रुद्धैः प्रमत्तैः गजैः, हिन्ह्रादैः अश्वैः च, महान् शब्दः अभवत्। ततः तद् नगरं बालैः वृद्धैः च सहितं, अतिव्यथितं, रामं प्रति एव धावितम्, यथा तापत्रस्तः जलं याचेत्। सर्वतः, पार्श्वतः पृष्ठतः च, सर्वे तस्य अनुगमनं कृत्वा, अश्रुपूर्णमुखाः, महान् विलापनं कुर्वन्तः अन्वगच्छन्। "रथस्य अश्वान् संयच्छ, सारथे, शनैः शनैः गच्छ; रामस्य मुखं द्रष्टुम् इच्छामः, यः शीघ्रं दुरदृश्यः भविष्यति।" "नूनं राममातुः हृदयम् आयसकृतम्, यतः सा न विक्रियते, यदा देवसमः तेजसा पुत्रः वनं गच्छति।" "वैदेही धर्मं कृत्वा, पतिम् अनुसरति छायावत्, न कदापि विहाय, धर्मनिष्ठा सूर्यस्य मेरुमिव।" "लक्ष्मण, धन्यः त्वं, यः भ्रातरम् सेविष्यसि, सदा मधुरवाचः, देवसदृशवपुः।" "महान् तव बुद्धिः, महान् तव सौभाग्यम्; एषः स्वर्गमार्गः, यः त्वं तं अनुगच्छसि।" एवं वदन्तः, तं प्रियं इक्ष्वाकुवंशस्य आनन्दम् अनुगच्छन्तः, अश्रूणि न शेकुः निवारयितुम्। तदा राजा, शोकसंपन्नाभिः स्त्रीभिः परिवृतः, स्वयं व्यथितः हृदयः, गृहात् निर्गत्य, "पुत्रं द्रक्ष्यामि" इति उवाच। तस्य पुरतः स्त्रीणां महाः क्रन्दः श्रुतः, यथा गजपतिः बद्धः सतीनां गर्जनः। काकुत्स्थपितामहः प्रसिद्धः राजा तस्मिन्नेव काले, यथा ग्रहग्रस्तः पूर्णचन्द्रः, अभवत्। रामः दशरथस्य पुत्रः, महात्मा, सारथिम् "शीघ्रं गच्छ" इति प्रोत्साहयामास। रामः सारथे "गच्छ" इति उवाच, जनः "तिष्ठ" इति आहुः; किन्तु सारथिः मार्गे प्रवृत्तः, न किञ्चित् कर्तुं शशाक। रामः प्रस्थितः, नगरवासिनां अश्रूणि भूमेः धूलिं सिक्त्वा, ताम् अधः अकुर्वन्। नगरं, विलापेन अश्रूणि भ्रमणेन च आकुलम्, "हाहा" इति शब्दैः पूर्णम्, रामस्य गमनात् मूर्चितम् अभवत्। स्त्रीणां नेत्रेभ्यः दुःखजनितानि अश्रूणि प्रवहन्ति, यथा मत्स्यैः चालयमानं जलं, पद्मानि चालयन्ति। राजा प्रसिद्धः नगरं दृष्ट्वा, तस्य जनः रामे स्थितचित्तः, शोकात् भूमौ पतितः, यथा मूलच्छिन्नः वृक्षः। तदा रामस्य पृष्ठतः महान् शब्दः अभवत्, जनाः राजानं पतन्तं व्यथितं च दृष्ट्वा, एकत्रिताः। केचित् "हाहा राम" इति, केचित् "राममाता" इति, अन्तःपुरस्थाः स्त्रियः उच्चैः विलपन्त्यः अभवन्। रामः पृष्ठतः दृष्ट्वा, राजानं मातरं च मार्गे अनुगच्छन्तौ, दुःखितचित्तौ, अपश्यत्। तौ सुखसंपन्नौ, किंतु अधुना दुःखितौ, पादयात्रया गच्छन्तौ दृष्ट्वा, रामः सारथिम् "शीघ्रं गच्छ" इति प्रोत्साहयामास। स पुरुषसिंहः, पितरं मातरं च दुःखितौ दृष्ट्वा, तं दृश्यं न शक्नोत् सोढुम्, यथा अंकुशेन आहतः गजः। यथा बन्धनात् वियुक्ता गौः पृष्ठतः धावति, तथा राममाता रामं प्रति धावितुम् आरब्धा। कौसल्या रुदन्ती रथं अनुगच्छन्ती "राम! हाहा सीते! लक्ष्मण!" इति चक्रवती। रामः पुनः पुनः मातरं अपश्यत्, या रामस्य लक्ष्मणस्य सीतायाः च कृते अश्रूणि यथा जलं नृत्यन्ती दुःखात् स्रवत्। राजा "तिष्ठ" इति उच्चैः शशंस, रामः "गच्छ गच्छ" इति, सुमन्त्रस्य मनः द्वयोः आदेशयोः मध्ये यथा द्विचक्रयोः मध्ये स्थितम्। रामः सारथिम् उवाच, "यदि राजा तव उपालम्भं करोति, वद 'न शृणोमि'; दीर्घकालदुःखं महापापम्।" रामस्य वचनं श्रुत्वा, जनं विसर्ज्य, सारथिः शीघ्रं अश्वान् प्रचोदयामास। जनाः रामं प्रदक्षिणं कृत्वा प्रत्यागताः, किन्तु तस्य मनसः त्वरया न निवृत्तम्। मन्त्रिणः दशरथं उचुः, "यदि तव इच्छा रामस्य पुनरागमनाय, न कश्चित् दूरम् अनुगच्छतु।" तेषां वचनं श्रुत्वा, सर्वगुणसम्पन्नः, दुःखितः राजा, स्वपत्नी सहितः, स्वपुत्रं पश्यन्, स्वेदितः, शोकग्रस्तः तस्थौ। अथ वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे, एकचत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। स पुरुषसिंहः अञ्जलिं कृत्वा प्रस्थितः, अन्तःपुरस्थाः स्त्रियः महान् क्रन्दनं अकुर्वन्। स तेषां निर्बलानां, दीनानां, तपस्विनां, शरणं रक्षिता च अभवत्—स रक्षिता कुत्र गच्छति? स न कदापि कुपितः, कुपितान् शमयति, स्वयं दुःखसमः—स कुत्र गच्छति? यथा स मातरं कौसल्यां प्रति अतिशक्त्या आचरति, तथा तेषां प्रति—स महात्मा कुत्र गच्छति? राजा कैकेयीदुःखितः प्रेरितः, स वनं गच्छति; स जनानां, लोकस्य च रक्षिता, कुत्र गच्छति? एवं रामस्य वनगमनं दुःखपूर्णं, जनानां विलापनं, मातृपितृशोकं, नगरस्य आकुलता च, वाल्मीकिना श्रद्धया वर्णितम्।