चतुर्दशवर्षाणि त्वं वनवासाय प्रव्रजितुमर्हसि, यथा राज्ञ्या कैकेय्या निर्दिष्टम्। तदा सीता हर्षविकसद्वदना, स्वर्णाभरणैः भूषिता, रथमारोहति स्म, सूर्यसमप्रभा। प्रव्रजनस्य वर्षाणि गणयन्त्यै धर्मपत्नीं सीतां पितरौ वस्त्राभरणानि दत्तवन्तौ, यथा पतिसंनिधाने सदा तिष्ठेत्। तथा रामलक्ष्मणाभ्यां शस्त्राणि कवचानि च, दृढं च छत्रं रथे समारोपितम्। ततः रामलक्ष्मणौ तेजस्विनौ, अग्निसमप्रभे सुवर्णभूषिते रथे शीघ्रमारुहताम्। सीता च भ्रातृभ्यां सह रथे स्थित्वा, सुमन्त्रः अश्वान् वातवेगानिव युक्त्वा रथं प्रचोदयामास। राघवस्य दीर्घकालं वनवासाय प्रस्थितस्य, नगरं जनश्च मूर्छिताः अभवन्। तदनगरं कोलाहलसमाकुलं, क्रुद्धमत्तगजैः, हेषमानेषु अश्वेषु च, महानादेन निनदितम्। तदा नगरं, बालवृद्धैः सह, महता संतापेन राममेकं प्रति धावितम्, यथा तप्तः जनः जलं याचते। सर्वतः, पार्श्वतः, पृष्ठतः च, सर्वे जनाः अश्रुपूर्णमुखाः, महाक्रन्देन रामं अन्वयुः। “अश्वानां रश्मीन् निरुध्य, सारथे, शनैः शनैः गच्छ; रामस्य मुखं द्रष्टुमिच्छामः, यद् शीघ्रमेव दुर्लभं भविष्यति” इति चुचुचुः। “नूनं राममातुः हृदयं लोहसन्निभम्, यद् देवसमप्रभं पुत्रं वनं गच्छन्तं दृष्ट्वा न भज्यते” इति। वैदेही धर्मपत्नी छायेव पतिं अनुवर्तते, न कदापि विहाय, धर्मे प्रतिष्ठिता मेरुप्रभायामिव सूर्यरश्मिः। “धन्यस्त्वं लक्ष्मण, यः भ्रातरं सेविष्यसि, सदा सौम्यवदनं, देवसमवपुष्कलम्” इति। “महत् ते बुद्धि, महद् एतत् सौभाग्यं; एषः स्वर्गमार्गः यः तं अनुवर्तसे” इति। एवं वदन्तः, अश्रूणि न निरुन्ध्युः, यथा जनाः प्रियं इक्ष्वाकुवंशस्य हर्षं अन्वयुः। ततः राजा दुःखार्ताभिः स्त्रीभिः परिवृतः, स्वयम् शोकसंतप्तः, गृहात् निर्गत्य, “पुत्रं द्रष्टुमिच्छामि” इति जगाद। तस्य पुरतः स्त्रीणां महाक्रन्दः शुश्रुवे, यथा बद्धस्य गजपतिनः स्त्रीगजीनां निनादः। स राजा काकुत्स्थपिता, तस्मिन्क्षणे, ग्रहग्रस्त इव पूर्णचन्द्रः, प्रादृश्यत। रामो दशरथात्मजः, महात्मा, रथं शीघ्रं प्रचोदयितुं सारथिम् आज्ञापयामास। रामः सारथये “गच्छ” इति उक्तवान्, जनाः “तिष्ठ” इति चुचुचुः; तु सारथिः मार्गे प्रवर्तितः, न तिष्ठतुं न गन्तुं शक्तः। रामस्य प्रस्थितस्य, नगरजनानां पतितानि अश्रूणि भूमेः रजः सिक्तानि, भूमिं नमयन्ति स्म। नगरं राघवस्य प्रस्थानसमये, रुदितविलापविलीनं, “हा” इत्यादिकृन्दितैः, मूर्च्छितमिव अभवत्। स्त्रीणां नेत्रेभ्यः दुःखोत्थानि अश्रूणि निर्गच्छन्ति, मत्स्यचेष्टितैः सलिलमिव, पद्मानि कम्पयन्ति। राजा तु, नगरं दृष्ट्वा, यत्र सर्वे जनाः रामे एव मनः स्थापयन्ति, शोकात् भूमौ पतितः, मूलच्छिन्नतरुरिव। तदा रामस्य पृष्ठतः महान् शब्दः उत्पन्नः, यत्र जनाः, पतितं शोकार्तं राजानं दृष्ट्वा, समागमन्। “हा राम” इति केचन, “हा राममाते” इति केचन चुचुचुः; अन्तःपुरस्थाः स्त्रियः च महाक्रन्दं कृत्वा विललापुः। रामः पृष्ठतः दृष्ट्वा, राजानं मातरं च, मार्गे अनुगच्छन्तौ, क्लेशार्तौ, शोकसंतप्तौ, अपश्यत्। स तु पितरौ, सुखभाजौ, इदानीं दुःखार्तौ, पादयात्रया अनुगच्छन्तौ दृष्ट्वा, सारथिम् अतिगच्छतुं प्रोत्साहयामास। स पुरुषर्षभः, पितरौ दुःखदर्शनेन सोढुं न शशाक, यथा अंकुशेन ताडितः गजः पीडां सोढुं न शक्नोति। यथा बध्यमाना धेनुः वत्सं प्रति धावति, तथा रामस्य माता तं प्रति धावन्ती विललाप। कौसल्या रुदन्ती, रथमधावत्, “राम! हा सीते! लक्ष्मण!” इति विलपन्ती चुचुचुः। स रामः पुनः पुनः मातरं अपश्यत्, या रामलक्ष्मणसीतानां कृते अश्रूणि मुञ्चन्ती, शोकनृत्यमिव कुर्वती, दृष्टा। राजा “तिष्ठ” इति शशंस, राघवः “गच्छ गच्छ” इति, सुमन्त्रस्य मनः उभयोराज्ञयोः मध्ये, यथा चक्रयोरन्तरे, निश्चेष्टम्। रामः तम् उक्तवान्—“यदि राजा त्वां गर्हयेत्, ‘न शुश्राव’ इति वद; दीर्घं दुःखं हि पापतमम्।” रामस्य वचनम् अनुशास्य, जनान् अभिवाद्य, सुमन्त्रः शीघ्रं अश्वान् प्रचोदयामास। जनाः रामं प्रदक्षिणीकृत्य निवृत्ताः, तु हृदये त्वरितभावेन तस्माद् न निवृत्ताः। मन्त्रिणः दशरथं राजानम् ऊचुः—“यदि त्वं पुनरागमनम् इच्छसि, न कश्चिद् दूरं तं अनुगच्छेत्।” तेषां वचनं श्रुत्वा, सर्वगुणोपेतः, दुःखितः राजा, स्वेदगात्रः, भार्यया सह, पुत्रं पश्यन् तस्थौ। शृणु अद्य एकचत्वारिंशत्तमं सर्गं पुण्ये वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे।