सुमित्रा राघवस्य समीपं गत्वा स्नेहपूर्णया वाचा वदति — “रामं पितरं मन्यस्व, माम् मातरं, जनकस्य पुत्रीं स्वजनं; अयोध्यां वनं इव चिन्तय, यथेष्टं गच्छ पुत्र।” ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थवंशसम्भूतं विनयशीलं रामं कराभ्यां अञ्जलिं कृत्वा, मातलिरिन्द्रं इव, विनयेन सम्बोधयति। “राजन्, रथं आरोह, शुभं ते अस्तु; यत्र रामः आज्ञापयति, तत्र त्वां शीघ्रं नेष्यामि।” सुमन्त्रः स्मारयति — “चतुर्दश वर्षाणि वनवासः कर्तव्यः; तानि वर्षाणि आरम्भनीयानि, यथा महाराज्ञ्या निर्दिष्टम्।” सीता हर्षपूर्णा, सूर्यसमप्रभा, स्वर्णाभरणैः भूषिता, रथं आरोहति। वनवासस्य वर्षाणि गणयन्ती, पतिसंयात्रायाः निमित्तं, सीतायै पितृपक्षेण वस्त्राणि भूषणानि च दत्तानि। तद्वद् रामलक्ष्मणयोः शस्त्राणि कवचानि च, दृढं च छत्रं, रथे स्थापितानि। रामः लक्ष्मणः च शीघ्रं रथं आरोहतः, यः अग्निसदृशः स्वर्णमण्डितः आसीत्। सीता च तौ भ्रातरौ रथं समारुह्य, सुमन्त्रः वायुसमवेगैः अश्वैः रथं प्रचोदयति। राघवः दीर्घकालीनं वनवासं आरभ्य निर्गच्छन्, नगरं जनः च मूर्छायाम् पतितः। अयोध्या नगरी, भ्रमणविक्षिप्ता, क्रुद्धैः मदैः गजैः, अश्वानां ह्रेषितैः, महान् शब्दः आसीत्। बालैः वृद्धैः च सह, महान् दुःखेन, रामं प्रति त्वरन्ति, जलेन तप्तः जनः जलं यथा अन्विच्छति। सर्वे, पार्श्वतः पृष्ठतः च, अश्रुपूर्णमुखाः, महालापेन रामं अनुवर्तन्ते। ते वदन्ति — “अश्वानां रश्मीं धृत्वा, सारथे, शनैः शनैः गच्छ; रामस्य मुखं द्रष्टुम् इच्छामः, यः शीघ्रं दुरदर्शनः भविष्यति।” “नूनं राममातुः हृदयम् आयससदृशम्, यः स्वपुत्रं, देवसदृशं, वनं गच्छन्तं, न भिद्यते।” वैदेही धर्मनिष्ठा, स्वधर्मं कृत्वा, पतिं छायायाः इव अनुवर्तते, मेरुशिखरे सूर्यरश्मिरिव। “लक्ष्मण, धन्यः त्वम्, भ्रातृसेवायै, सौम्यवाचाय, देवसदृशरूपाय, अनुगच्छसि।” “महान् ते बुद्धिः, महान् एषः लाभः; एषः स्वर्गमार्गः, यं त्वं अनुगच्छसि।” एवं वदन्तः, अश्रूणि धारणं न शेकुः, इक्ष्वाकुवंशस्य प्रियं अनुगच्छन्तः। राजा दुःखितः, स्त्रीभिः परिवृतः, शोकातुरः, गृहात् निर्गच्छति — “पुत्रं द्रक्ष्यामि।” तस्य पुरतः स्त्रीणां महान् रुदनध्वनिः श्रूयते, यथा गजपतिं बद्धं दृष्ट्वा गजस्त्रियः क्रोशन्ति। काकुत्स्थपितामहः राजा तस्मिन् क्षणे पूर्णचन्द्रः ग्रहग्रस्तः इव आसीत्। रामः, दशरथस्य पुत्रः, महात्मा, सारथिं शीघ्रं गमनाय प्रेरयति — “शीघ्रं गच्छ।” रामः सारथे वदति — “गच्छ,” जनः वदति — “स्थियतु!” — परन्तु सारथिः मार्गे प्रवृत्तः, न गच्छति न स्थियतु शक्नोति। रामस्य निर्गमने, नगरजनस्य अश्रूणि भूमौ पतन्ति, धूलिं निम्नीकुर्वन्ति। नगरम्, विलापेन अश्रुभिः भ्रमणेन च, “हाहाहा!” इति शब्दैः, रामस्य निर्गमने मूर्छायाम् पतितम्। स्त्रीणां नेत्रेभ्यः दुःखसम्भूतानि अश्रूणि प्रवहन्ति, यथा मत्स्यैः चलितं जलं, पद्मानि चालयन्ति। राजा, नगरं रामे स्थिरचित्तं दृष्ट्वा, शोकात् भूमौ पतति, यथा मूलच्छिन्नः वृक्षः। रामस्य पृष्ठतः महान् शब्दः उद्भूतः, राजानं पतन्तं द्रष्ट्वा, जनः संकुचितः। केचित् वदन्ति — “हाहा राम!” अन्ये — “राममाता!” अन्तःपुरस्थाः स्त्रियः उच्चैः विलपन्ति। रामः पृष्ठतः पश्यति — राजा मातरः च मार्गे अनुगच्छन्ति, दुःखितचित्तौ। तौ सुखसंस्कृतौ, दुःखितौ, पादयात्रायाम्, दृष्ट्वा, रामः सारथिं शीघ्रं गमनाय प्रेरयति। स पुरुषसिंहः पितरं मातरं दुःखितौ द्रष्टुं न शक्नोति, यथा दन्ती अंकुशेन ताडितः दुःखं न सहते। यथा वत्सवियुक्ता गोः बन्धनात् वत्सं प्रति धावति, तथा राममाता रामं प्रति त्वरते। कौसल्या रुदन्ती, रथं अनुगच्छन्ती, “राम! हाहा सीते! लक्ष्मण!” इति क्रन्दति। रामः पुनः पुनः मातरं पश्यति, या रामलक्ष्मणसीतानां निमित्तं अश्रूणि प्रवहन्ति, दुःखनृत्यं इव। राजा “स्थियतु!” इति उच्चैः वदति, रामः “गच्छ! गच्छ!” इति, सुमन्त्रस्य मनः द्वयोराज्ञायोर्यन्त्रितम्। रामः वदति — “यद्यपि राजा तव दोषं वदेत्, त्वं वद — ‘न श्रावम्’; दीर्घकालदुःखं महापापम्।” रामस्य वचनं शृण्वन्, जनं नमस्कृत्य, सारथिः शीघ्रं अश्वान् प्रेरयति। जनः रामं परिक्रम्य, पृष्ठतः प्रतिनिवर्तन्ते, तु हृदयेन शीघ्रगत्या, रामं न परित्यजन्ति। एवं रामलक्ष्मणसीता सुमन्त्रसारथिना रथेन वनं प्रति गच्छन्ति, अयोध्यायाः जनः अश्रुपूर्णः, दुःखितः, रामं अनुवर्तते; राजा मातरः च शोकातुरौ, पुत्रं अनुगच्छन्ति; नगरं विलापैः मूर्छितम्; रामः दुःखं सहनं न शक्नोति, शीघ्रं गमनाय सारथिं प्रेरयति; सुमन्त्रः रामस्य आज्ञां पालयन्, अश्वान् शीघ्रं प्रचोदयति; जनः हृदयेन रामं अनुगच्छन्, प्रतिनिवर्तते।