एषः धर्मः अस्माकं कुलस्य शाश्वतः, दानं यज्ञदीक्षा च, युद्धे आत्मनिवेदनं च — इति युक्तं आचारं लक्ष्मणाय सुमित्रा, राघवप्रियया, पुनः पुनः उक्तवती, "गच्छ, गच्छ" इति। सा तं पुत्रवत्सला उवाच, "त्वं रामं पितरं मन्यस्व, माम् अपि जननीं, जानक्याः कन्यां स्वां भार्यां इव, अयोध्यां वनमिव मन्यस्व, यथेष्टं गच्छ पुत्र।" ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थवंशजं प्राञ्जलिः विनीतः, मातलिरिवेन्द्रं, इदं विनयपूर्वकं वाक्यं अब्रवीत् — "आरुह्य रथमग्रज, शुभमस्तु ते। यत्र रामः आज्ञापयति, तत्र त्वां शीघ्रं नयामि।" "चतुर्दश वर्षाणि त्वं वने वसितव्यः; तानि वर्षाणि आरभ्यन्तां, यथैव राज्ञ्या उक्तम्।" इति। तदा सीता हृष्टा, अलंकारैः भूषिता, रथमारोहति स्म, सूर्यसमप्रभा। प्रवासकालस्य गणनाय, पतिसंयोगाय च, सीतायै श्वशुरः वस्त्राणि आभरणानि च दत्तवान्। तथैव रामलक्ष्मणाभ्यां शस्त्राणि कवचानि च, दृढं च छत्रं रथे स्थापितानि। अथ रामलक्ष्मणौ शीघ्रं सुवर्णविभूषितं वह्निसमप्रभं रथमारोहताम्। तौ सीतया सह स्थितौ दृष्ट्वा, सुमन्त्रः वायुसमवेगैः अश्वैः युक्तं रथं प्रचोदयामास। रामस्य दीर्घं वनवासमारभमाणे, नगरी जनश्च मूर्च्छिताः अभवन्। सा पुरी सशब्दा, गजैः क्रुद्धैः विक्षिप्तैः, अश्वानां ह्यनदनैः च, महान् कलकलः समुत्थितः। तदा सा पुरी, बालवृद्धैः क्लेशितैः, राममात्रं प्रति धावन्ती, तप्तः जलमिव अन्विष्यन्ती। सर्वतः, पार्श्वतः, पृष्ठतः च, अश्रुपूर्णमुखाः जनाः, महाक्रन्देन अनुव्रज्यन्ति स्म। "रथस्य वाहान् निरुध्य, शनैः शनैः गच्छ, सारथे," इति वदन्तः, "रामस्य मुखं द्रष्टुमिच्छामः, यत् शीघ्रं दुरदृश्यं भविष्यति।" "नूनं राममातुः हृदयं लौहजं, यत् सा न विक्रियते, देवसमप्रभः रामः वने गच्छति।" इति। "सत्यं वैदेही पतिसंयुक्ता, छायेव अनुगता, धर्मपत्नी मेरुसूर्यसमन्विता।" "धन्यस्त्वं लक्ष्मण, भ्रातरं सेविष्यसि, सदा मधुरभाषिणं, देवसमरूपं।" "महान् तव बुद्धिः, महान् तव सौभाग्यम्; एषः स्वर्गपथः, यं त्वं अनुगच्छसि।" इति कथयन्तः, प्रेम्णा अश्रूणि निवारयितुं न शेकुः, इक्ष्वाकुवंशस्य प्रियं जनाः अनुव्रजन्तः। ततः राजा, दुःखार्ताभिः स्त्रीभिः परिवृतः, स्वयम् अपि शोकाकुलः, गृहात् निर्गत्य, "पुत्रं द्रक्ष्यामि" इति जगाम। तस्य पुरतः स्त्रीणां महान् क्रन्दः श्रुतः, यथा वने गजपतिं बध्यमानं दृष्ट्वा स्त्रीगजाः रुदन्ति। सः काकुत्स्थपिता राजा, तदा ग्रहग्रस्तः पूर्णचन्द्र इव, दीनः दृष्टः। रामः दशरथात्मजः, तेजस्वी, अगम्यबुद्धिः, सारथिम् अवोचत्, "शीघ्रं गच्छ।" रामः "गच्छ" इति सारथिं प्रेषयामास, जनाः "तिष्ठ" इति; स तु मार्गे गाढः, न तिष्ठतुं शक्नोति, न गन्तुं। रामस्य निर्गमणसमये, नगरजनानां अश्रवर्षेण भूमिः रजसा संयुता, निम्नीकृता। सा पुरी, विलापैः, अश्रुभिः, मोहविह्वला, "हा" इति शब्दैः व्याप्ता, रामगमने दुःखार्ता, विमूढा अभवत्। स्त्रीणां नेत्रेभ्यः दुःखजानी अश्रूणि स्रवन्ति, मत्स्यैः क्षुब्धं जलं पद्मानि च इव। तदा राजा, नगरं रामाश्रितचित्तं दृष्ट्वा, शोकात् भूमौ पतितः, मूलच्छिन्नवृक्ष इव। तस्मिन्नेव काले रामपृष्ठतः महान् शब्दः समुत्थितः, येन जनाः, पतनं राज्ञः दृष्ट्वा, समागच्छन्। केचन "हा राम" इति, केचन "हा राममाते" इति; अन्तःपुरस्थाः स्त्रियः उच्चैः विलपन्ति स्म। रामः पृष्ठतः दृष्ट्वा, पितरं मातरं च, मार्गे अनुगच्छन्तौ, शोकसन्तप्तौ, अपश्यत्। पितरौ सुखसंवृद्धौ, अद्य दुःखार्तौ, पादयात्रया गच्छन्तौ दृष्ट्वा, रामः सारथिं शीघ्रं गन्तुं प्रेषयामास। सः पुरुषसिंहः पितरौ दुःखार्तौ दृष्ट्वा, तद्वेदनां सोढुं न शशाक, यथा दन्ती अंकुशपीडां। गावः बध्यमानाः वत्सवियोगे धावन्ति, तथा राममाता तं प्रति धावन्ती। कौसल्या रुदती, रथानुगता, "राम! हा सीते! लक्ष्मण!" इति विललाप। रामः पुनः पुनः मातरं अपश्यत्, या रामलक्ष्मणसीतानां कृते अश्रूणि स्रवयन्ती, शोके नर्तयन्तीव। राजा "तिष्ठ" इति, रामः "गच्छ गच्छ" इति; सुमन्त्रस्य मनः द्विचक्रयोः मध्ये बद्धमिव। रामः सुमन्त्रं उवाच, "यदि राजा त्वां कुप्यति, 'न शृणोमि' इति वद; दीर्घदुःखं पापतमम्।