राज्ञः अनुमतिं प्राप्त्वा धर्मात्मा राघवः सीतया सह शोकसंमूढया मातरं प्रणनाम। लक्ष्मणोऽपि भ्रातरं अनुगम्य कौसल्यायाः पादौ प्रणम्य, पुनः स्वमातरं सुमित्रां पादयोः स्पृष्टवान्। तस्य मातरः सुमित्रा रुदती सौमित्रिं प्रणतं समाश्वास्य, बाहुसंपन्नं लक्ष्मणं शिरसि चुम्बितवती। सा सुमित्रा पुत्रं लक्ष्मणं वनवासार्थं प्रेषितं स्वजनप्रियं स्नेहेन उक्तवती—"पुत्र, भ्रातरं रामं अनुगच्छन् कदापि प्रमादं मा कुरु। दुःखसुखयोः समे स्थित्वा, एषः ते पन्थाः, अनघ, ज्येष्ठस्य वचनं पालनं सतां धर्मः। अस्मिन्सु वंशे चिरं प्रवृत्तं आचार्यं—दानं, यज्ञानां दीक्षा, संग्रामे आत्मनः परित्यागश्च।" एवं लक्ष्मणं संबोध्य, रामप्रियं सुमित्रा पुनः पुनः तम् "गच्छ, गच्छ" इति प्राह। सा च तम् उपदिश्य—"रामं पितरं मन्यस्व, मां जननीं, जानकिं च स्वजननीं, अयोध्यां वनमिव मन्यस्व, यथेष्टं गच्छ पुत्र" इति अवदत्। ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थवंशसम्भूतं रामं अञ्जलिं कृत्वा, नम्रः विनयसम्पन्नः, मातलिरिव इन्द्रं, इत्युवाच—"आरोह चत्वरं, महाबाहो; शुभं ते अस्तु। यत्र रामः आज्ञापयति, तत्र त्वां शीघ्रं नयामि।" "चतुर्दश वर्षाणि त्वं वने वसितव्यः; तानि वर्षाणि आरब्धानि, यथैव देव्या आज्ञप्तम्।" इति सुमन्त्रः अवदत्। सीता हर्षसम्युक्ता, शोभायुक्ता, अलङ्कृत्य रथमारोहति, सूर्यसमप्रभा। प्रव्रजनस्य संवत्सरान् गणयन्त्या, पतिं अनुगच्छन्त्या, सीतायै श्वशुरः वस्त्राणि भूषणानि च दत्तवान्। तथैव भ्रातरौ शस्त्राणि कवचानि च प्राप्तवन्तौ; तानि च दृढं कवचं रथे स्थाप्यन्ते स्म। ततः रामलक्ष्मणौ शीघ्रं रथमारोहतुः, सः रथः अग्निसमः सुवर्णालङ्कृतः बभौ। सीतां भ्रातरौ च समारुह्य दृष्ट्वा, सुमन्त्रः वायुसमवेगेन युक्ताश्वान् रथं प्रावर्तयत्। यदा दीर्घकालाय महावनं राघवः प्रस्थितः, तदा नगरी च जनश्च मोहाभिभूताः सञ्जज्ञुः। सा पुरी, संकुला, भयाकुला, क्रुद्धमत्तगजैः, ह्रेषिताश्वैः, महाशब्देन निनादिता। तदा सा पुरी, बालवृद्धैः सहिताः, महतीं पीडां प्राप्य, केवलं रामं प्रति धावत्, तप्तः जलमिव अन्वेषयन्। सर्वतः, पार्श्वतः, पृष्ठतः च, सर्वे अश्रुपूर्णमुखाः, महाक्रन्देन अनुगच्छन्ति। "वाहय अश्वान्, सारथे, शनैः शनैः गच्छ; रामस्य मुखं द्रष्टुमिच्छामः, यत् शीघ्रं न द्रक्ष्यामः।" इति क्रन्दन्ति। "रामस्य जननी हृदयं नूनं लौहसमं, यन्महात्मा रामः देवसमप्रभः वनं यास्यति, सा न भिद्यते।" इति जनाः विलपन्ति। वैदेही धर्मपत्नी स्वधर्मं कृत्वा पतिमनुगच्छति छायेव, सदा धर्मनिष्ठा, सूर्यप्रभा मेरुं यथा। लक्ष्मणः धन्यः, यः भ्रातरं सेविष्यति, सदा मधुरभाषिणं, देवसमवपुषं। महदस्ति ते बुद्धिः, महती च समृद्धिः; एषः स्वर्गस्य मार्गः, यं त्वं अनुगच्छसि। एवं वदन्तः, अश्रूणि निवारयितुं न शक्ताः, तं प्रियं इक्ष्वाकुवंशस्य हर्षं अन्वगच्छन्। तदा राजा, शोकार्ताभिः स्त्रीभिः परिवृतः, स्वयम् अपि क्लेशार्तः, गृहात् निर्गत्य, "पुत्रं पश्यामि" इति उवाच। तस्याग्रे स्त्रीणां महाक्रन्दः श्रुतः, यथा गजपतिं बद्धं दृष्ट्वा स्त्रीगजाः क्रन्दन्ति। सः काकुत्स्थपिता महातेजाः राजा तस्मिन् काले, ग्रहग्रस्त इव पूर्णचन्द्रः, बभूव। रामः दशरथात्मजः, महात्मा, तेजस्वी, सारथिं प्रोत्साहितवान्—"शीघ्रं नय!" इति। रामः सारथिं "गच्छ" इति अवदत्, जनाः "तिष्ठ" इति; मार्गे त्वर्यमाणः सारथिः न गन्तुं न तिष्ठितुं शक्तः। यदा महाबाहुः रामः प्रस्थितः, तदा नगरजनानां अश्रूणि भूमौ पतित्वा रजः सिञ्चयन्ति। पुरी, रुदितेन, अश्रुभिः, भ्रमेण च, "हा" इति शब्देन, राघवस्य गमनसमये मूर्च्छिता, महतीं पीडां प्राप। स्त्रीणां नेत्रेभ्यः दुःखसमुत्थितानि अश्रूणि निर्गच्छन्ति, मत्स्यैः क्षुब्धजलमिव, पद्मानि कम्पन्ते। यदा सः महातेजाः राजा नगरीं दृष्टवान्, तदा सर्वे जनाः रामे नियतचित्ताः; सः शोकेन भूमौ पतितः, मूलच्छिन्नतरुरिव। ततः रामस्य पृष्ठतः महाशब्दः अभवत्, जनाः राजानं पतन्तं दुःखार्तं दृष्ट्वा, समवेत्य निनदन्ति। केचन "हा राम!" इति, केचन "हा रामस्य जननि!" इति, अन्तःपुरस्थाः स्त्रियः उच्चैः विलपन्ति। रामः पृष्ठतः दृष्ट्वा, पितरं जननीं च, मार्गे अनुगच्छन्तौ, दुःखाकुलचित्तौ, विलोकयामास। तौ सुखसंस्कृतौ, अद्य दुःखार्तौ, पादचारिणौ दृष्ट्वा, त्वरया सारथिम् "शीघ्रं नय" इति प्रोत्साहितवान्। सः पुरुषर्षभः, दुःखार्तौ पितरं जननीं च दृष्ट्वा, तद्वदनं सोढुं न शशाक, यथा अंकुशेन ताडितः गजो वेदनां न सहते।