दशरथस्य गृहम् पुनः स्वपूर्ववत् अभवत्—मृदङ्ग-ताल-मेघनादैः नादयमानम्, शोक-परिदेव-निःस्वनैः पूर्णम्, दुःखेन निमग्नम्, परमशोकसन्तप्तम् च। ततः रामः सीता लक्ष्मणश्च, कृताञ्जलयः, दुःखिताः, राजा परितः प्रदक्षिणं कृत्वा तं सम्यक् प्रणम्य, तस्य अनुमतिं प्राप्य, धर्मात्मा राघवः सीतया सह, शोकमोहितया, मातरं प्रणम्य अभिवाद्य च। लक्ष्मणः अपि भ्रातरं अनुगम्य कौसल्यां प्रणम्य, पुनः स्वमातरं सुमित्रां पादौ गृहीत्वा प्रणम्य, सा माता अश्रुपूर्णा सौमित्रये, तं शिरसि उपाघ्राय, आशीर्वादं दत्त्वा, इदं वचनम् उवाच—"त्वं वनवासार्थं प्रेषितः, प्रियजननिष्ठः, रामं अनुगच्छन् पुत्र, प्रमादं मा कुरु।" "दुःखसुखयोः मध्ये, एषः ते मार्गः, अनघ, ज्येष्ठानुग्रहः सतां धर्मः। एषा चाचारः अस्मिन्सु श्रेष्ठकुले नित्यः, दानं, यज्ञानां दीक्षा, रणेषु आत्मनिवेदनं च।" एवं लक्ष्मणम् उक्त्वा, सुमित्रा, राघवप्रियं, पुनः पुनः तम् अवदत्—"गच्छ, गच्छ। रामं पितरं मन्यस्व, माम् अपि मातरं, जानकिं स्वसां, अयोध्यां वनमिव मन्यस्व, पुत्र, यथेष्टं गच्छ।" ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थवंशजं कृताञ्जलिः, विनीतः, नम्रता-कुशलः, मातलिरिव इन्द्रं, इदं वचनम् उवाच—"आरूढ्वा रथं, आर्यपुत्र, ते शुभं भवतु; यत्र रामः आज्ञापयति, तत्र त्वां शीघ्रं नेष्यामि।" "चतुर्दश वर्षाणि त्वं वने वसितव्यम्; तानि वर्षाणि आरब्धानि, यथैव देवी आज्ञापयत्।" सीता तदा हृष्टा, शोभया युक्ता, अलङ्कृता, रथमारोहति स्म, सूर्यसमप्रभा। प्रव्राज्यावर्षगणनाय, पतिसंन्यासाय च, ससुरः तस्या वस्त्राभरणानि दत्तवान्। तथा भ्रातरौ शस्त्राणि कवचानि च प्राप्य, दृढं चर्म रथे स्थापयामासतु:। ततः रामलक्ष्मणौ शीघ्रं रथमारोहतु:—स स रथः अग्निवत् द्योतमानः, सुवर्णालङ्कृतः। सीतया सहितौ भ्रातरौ आरूढौ दृष्ट्वा, सुमन्त्रः वातवेगसमैरश्वैः रथं प्रचोदयामास। यदा राघवः दीर्घकालं वनवासाय निर्गतः, तदा नगरी च जनाश्च मूर्छिताः अभवन्। सा नगरी, संकुला, भ्रमिता, क्रुद्धमत्तगजैः, अश्वनादैः च, महानादेन व्याप्ता अभवत्। तदा सा नगरी, बालवृद्धसमेता, महाशोकपीडिता, राममात्रं प्रधावितवती, तृषार्तः जलमिव। सर्वतः, पार्श्वतः, पृष्ठतः च, अश्रुपूर्णमुखाः सर्वे तमनुगच्छन्ति स्म, महाशोकेन विलपन्तः। "नियच्छाश्वान् सारथे, शनैः शनैः गच्छ; वयं रामस्य मुखं द्रष्टुमिच्छामः, यत् शीघ्रं दुर्लभं भविष्यति।" "राममातुः हृदयं नूनम् आयसमयं, या न भिद्यते, यदा देवसमप्रभः पुत्रः वनं गच्छति।" "वैदेही धर्मपत्नी, पतिं छायेव अनुवर्तते, न कदापि विहन्ति, धर्मनिष्ठा, मेरुप्रभायाम् इव सूर्यकान्तिः।" "लक्ष्मण, धन्यः त्वम्, यः भ्रातरं सेविष्यसि, सदा मधुरवाग्भूतं, देवोपमवपुषम्।" "महत् ते बुद्धिः, महती च सम्पद्; एषः स्वर्गमार्गः, यं त्वं अनुगच्छसि।" एवं वदन्तः, ते जनाः अश्रूणि न निरुन्ध्यन्त, यदा प्रियं राघवं, इक्ष्वाकुवंशस्य हर्षं, अनुगच्छन्ति स्म। ततः राजा, शोकसन्तप्ताभिः स्त्रीभिः परिवृतः, स्वयम् अपि दुःखार्तः, गृहात् निर्गत्य, "पुत्रं द्रक्ष्यामि" इति उवाच। तस्य पुरतः स्त्रीणां महाशब्दः श्रुतः, यथा महागजपतिं बद्ध्वा गजाङ्गनाः क्रोशन्ति। तदा स राजा काकुत्स्थपिता, तस्मिन्नवेक्ष्य, ग्रहग्रस्तपूर्णचन्द्र इव बभौ। रामो दशरथात्मजः, महात्मा, तेजस्वी, सारथिं प्रोत्साहयामास—"शीघ्रं याहि!" इति। स च सारथिः, रामस्य "याहि" इति वचने, जनानां "तिष्ठ" इति आक्रन्दे च, मार्गे सन्नियोज्य, न युक्तः किञ्चित् कर्तुम्। रामस्य गच्छतः, नगरजनानां पतितानि अश्रूणि भूमेः रजः सिक्तानि, तां भूमिं नतम् अकुर्वन्। सा पुरी, अश्रु-शोक-कलुषा, "हाहा" इति क्रन्दनैः पूर्णा, राघवस्य गमनात् मूर्च्छिता, महता शोकसम्पीडिता अभवत्। स्त्रीणां नेत्रेभ्यः दुःखोत्थानि अश्रूणि, मत्स्यैः कम्पितजलानि, कमलानि चलयन्ति इव, प्रवहन्ति स्म। तदा स राजा तेजस्वी, नगरं दृष्ट्वा, यत्र जनाः रामे संलग्नचित्ताः, शोकात् भूमौ पतितः, मूलच्छिन्नवृक्ष इव। ततः रामस्य पृष्ठतः महाशब्दः उत्पन्नः, यदा जनाः राजानं पतन्तं, शोकसन्तप्तं दृष्ट्वा, समागच्छन्ति स्म। केचन "हाहा राम!" इति, अपरः "राममाते!" इति चक्रुः; अन्तःपुरस्थाः स्त्रियः उच्चैः विलपन्त्यः रुरुदुः।