तदा राघवः राज्ञः पत्नीन् प्रति इदं वचनं उक्तवान्, तत्र क्रौञ्चानां रुदितवत् शब्दः उत्पन्नः। ततः दशरथस्य गृहम् पूर्ववत् आसीत्, यत्र दुःखशब्दः, मृदङ्गनादः, जलदगर्जनवत् आकाशे गुञ्जितम्, शोकव्याकुलं, दुःखसागरं, दैन्ये निमग्नं च अभवत्। अत्र चतुश्शीतितमं अध्यायं श्रोतुं योग्यं। ततः रामः, सीता, लक्ष्मणः च, शोकसन्तप्ताः, सम्यक् अञ्जलिं कृत्वा, राजानं प्रदक्षिणं कृतवन्तः। तस्य अनुमतिं लब्ध्वा, धर्मात्मा राघवः, सीतया सह, शोकविह्वलः, मातरं प्रणम्य गतः। लक्ष्मणः भ्रातृपथं अनुवर्त्य कौसल्यां प्रणम्य, पुनः स्वमातुः सुमित्रायाः चरणौ गृहीत्वा प्रणम्य गतः। सुमित्रा, शोकग्रस्तया, सौमित्रेः प्रणामे, स्नेहपूर्वं, तं शिरसि आलिङ्ग्य, शुभकामनया वचनं उक्तवती। "वनवासाय त्वं प्रेषितः, स्वजनस्नेहितः, भ्रातरं रामं अनुगच्छन्, अच्युतः भूत्वा, अज्ञानं मा कुरु। दुःखे वा सुखे वा, एषः ते धर्मः, शुद्धसत्त्व, ज्येष्ठानुगमनं सत्पथः। अस्य कुलस्य अयम् आचारः शाश्वतः—दानं, यज्ञदीक्षा, रणमध्ये आत्मनः समर्पणम्।" इत्येवम् उक्त्वा, राघवप्रियया सुमित्रया, लक्ष्मणं पुनः पुनः "गच्छ, गच्छ" इति प्रेषितः। "रामं पितरं इव पश्य, माम् मातरं इव, जनकनन्दिनीं स्वजनं इव, अयोध्यां वनं इव मन्यस्व, यथा इच्छसि तथा गच्छ, पुत्र।" इति सुमित्रा उक्तवती। तदनन्तरं सुमन्त्रः, अञ्जलिं कृत्वा, काकुत्स्थवंशजं, विनयसम्पन्नं, इन्द्रमातलिवद्, विनयेन उक्तवान्—"रथं आरोह, महाबाहो, शुभं ते अस्तु; यत्र रामः आज्ञापयति, तत्र त्वां शीघ्रं नयिष्यामि।" "चतुर्दश वर्षाणि वनवासः कर्तव्यः; तानि वर्षाणि आरम्भनीयानि, यथा राज्ञ्या निर्दिष्टम्।" इति सुमन्त्रः उक्तवान्। तदा सीता, हर्षवर्णा, अलङ्कृत्य, रथं आरोहति, सूर्यवत् दीप्तिमती। वनवासवर्षगणनाय, पतिसंयात्राय च, सीतायै श्वशुरः वस्त्राणि भूषणानि च दत्तवान्। तद्वत्, उभयोः भ्रात्योः शस्त्राणि कवचानि च दत्तानि; दृढं चर्म रथे स्थापितम्। ततः रामः लक्ष्मणः च शीघ्रं रथं आरोहतुः, यः अग्निवत् दीप्तः, सुवर्णेन अलङ्कृतः आसीत्। सीता भ्रातृद्वयं च रथे स्थितं दृष्ट्वा, सुमन्त्रः अश्वान् वायुवेगसम् योजयित्वा, रथं प्रेरीतवान्। राघवः दीर्घवनवासाय निर्गच्छन्, तदा नगरी जनः च म्लानता प्राप्तवन्तः। नगरं तद्, भ्रमितं, व्याकुलं, क्रुद्धमत्स्यगजैः, अश्वानां ह्रेषितैः, महान् शब्दः व्याप्तम्। तदनगरं, बालवृद्धैः, दुःखसन्तप्तम्, केवलं रामं प्रति धावितम्, यथा तप्तः जनः जलं अन्विष्यति। सर्वतः, अग्रे, पृष्ठे च, सर्वे, अश्रुपूर्णमुखाः, रामं अनुवर्त्य, महाशोकनादं कृत्वा। "रेणुं अश्वानां संयच्छ, सारथे, शनैः शनैः गच्छ; रामस्य मुखं द्रष्टुम् इच्छामः, यः शीघ्रं दुर्लभः भविष्यति।" इति जनाः आक्रन्दन्ति। "रामस्य मातुः हृदयं लौहस्य कृतम्, यतः तस्य देवसमः पुत्रः वनं गच्छन्, सा न भङ्गं प्राप्नोति।" इति जनाः वदन्ति। "वैदेही धर्मनिष्ठा, पतिसंयात्राय छायायामिव अनुसरति, मेरुशिखरे सूर्यरश्मिरिव।" इति जनाः कथयन्ति। "लक्ष्मण, धन्यः त्वम्, यः भ्रातरं सेविष्यसि, सदा मधुरवाचं, देवसमवपुं।" "महत् ते बुद्धिः, महद् ते सौभाग्यं; एषः स्वर्गमार्गः, यः त्वं अनुयासि।" इति जनाः उक्तवन्तः। एवं वदन्तः, अश्रुं धारयितुं न शेकुः, इक्ष्वाकुवंशस्य प्रियं अनुयान्तः। ततः राजा, दुःखसन्तप्तनारीसमवृतः, स्वयं शोकविह्वलः, गृहात् निर्गत्य, "पुत्रं द्रक्ष्यामि" इति उक्तवान्। तस्य पुरतः, स्त्रीणां महाक्रन्दः श्रुतः, यथा गजपतिं बद्धं दृष्ट्वा गजीनां स्त्रियाँ रुदन्ति। काकुत्स्थपितामहः दशरथः, तस्मिन् काले, ग्रहग्रस्तपूर्णचन्द्रवत् दृष्टः। रामः दशरथनन्दनः, महात्मा, तेजस्वी, सारथिं शीघ्रगमनाय प्रेरितवान्—"शीघ्रं गच्छ!" इति। रामः सारथिं "गच्छ" इति उक्तवान्, जनः "स्थ" इति आह्वयन्; सारथिः मार्गे आक्रान्तः, न गन्तुं न स्थातुं शशाक। महाबाहुः रामः निर्गच्छन्, नगरजनानां अश्रुं भूम्यां पतितं, रजः तेन शोकसिक्तम्। नगरं, विलापैः, अश्रुभिः, भ्रमेण च, "हा!" इति क्रन्दनैः, रामस्य निर्गमने, मूर्छितम्, महाशोकसमाकुलम्। स्त्रीणां नेत्रेभ्यः, दुःखसम्भूतानि अश्रूणि, मत्स्यैः चलितं जलं इव, पद्मानि चालयन्ति। तदा राज्ञः नगरं दृष्ट्वा, जनानां मनः रामे स्थिरम्, सः शोकात् भूमौ पतितः, मूले छिन्नः वृक्षः इव। रामस्य पृष्ठतः, जनाः राजा शोकसन्तप्तं भूमौ पतितं दृष्ट्वा, महान् शब्दः उत्पन्नः, जनसमूहः समागच्छन्।