अथ रामः, समस्तैः सह निवसन्, यद् अनजानता किञ्चित् कठोरं व्यवहारं जातम्, तद् सर्वं क्षमयितुं प्रार्थयामि इति विनयेन निवेदयामास। राघवस्य एवं वचनं राज्ञः पत्निभ्यः श्रुत्वा, तत्र क्रौञ्चनादसदृशः शब्दः उत्पन्नः। ततः दशरथस्य गृहं पुनः पूर्ववत् अभवत्, यत्र दुन्दुभीनां, तालानां, मेघानां च शब्दः आसीत्; तद् शोकविलापैः पूर्णम्, विपत्त्याः निमज्जितम्, अत्यन्तदुःखितम् च अभवत्। ततः रामः, सीता लक्ष्मणः च, शोकसन्तप्ताः, कृताञ्जलयः, राजा प्रदक्षिणं विधाय, तस्य अनुमतिं लब्ध्वा, धर्मात्मा राघवः सीतया सह, शोकविमूढः, मातरं प्रणम्य गतः। लक्ष्मणः अपि भ्रातृपथानुगतः कौसल्यां प्रणम्य, स्वमातरं सुमित्रां पुनः पादौ गृहीत्वा प्रणम्य। सुमित्रा, शोकग्रस्तया, सुमित्रिणा प्रणम्य, सौमित्रेः शिरसि चुंबनं कृत्वा, शुभकामना वाचं उक्तवती। सा उवाच—"वनवासाय त्वं प्रेषितः, स्वजननिष्ठः; भ्रातृराघवस्य अनुगमनं कुरु, पुत्र, प्रमादं मा कुरु। दुःखसुखयोः, अयि निष्कल्मष, एषः ते पन्थाः; ज्येष्ठस्य आज्ञापालनं सत्पुरुषाणां धर्मः। अस्य कुलस्य एषा आचारः युक्तः, नित्यः; दानं, यज्ञदीक्षा, रणेषु आत्मनिवेदनं च।" एवं उक्त्वा, राघवप्रियया सुमित्रया लक्ष्मणं पुनः पुनः 'गच्छ गच्छ' इति प्रोक्तम्। सा पुनः उवाच—"रामं पितरं, माम् मातरं, जानक्याः पुत्रीं स्वजनं, अयोध्यां वनं इव मन्यस्व; यथेष्टं गच्छ, वत्स।" ततः सुमन्त्रः ककुत्स्थवंशसम्भूतं विनयसम्पन्नं रामं कृताञ्जलिः इन्द्रमातलिः इव सम्बोधितवान्—"रथं आरोह, महाबाहो; शुभं ते भवतु। यत्र रामः आज्ञापयति, तत्र त्वां शीघ्रं नयामि।" सुमन्त्रः पुनः उवाच—"चतुर्दश वर्षाणि वनवासः कर्तव्यः; तानि आरम्भनीयानि, यथैव राणी आदेशं दत्तवती।" सीता, हर्षवती, शोभायुक्ता, भूषणैः अलङ्कृत्य, रथम आरोहति, सूर्यवत् दीप्तिमती। तदा, वनवासस्य वर्षाणि गणयन्ती, पतिसंयात्रायै, सीतायै श्वशुरः वस्त्राणि भूषणानि च दत्तवान्। तद्वत्, भ्रातृद्वयाय शस्त्राणि कवचानि च, दृढं च चर्म, रथे स्थापितानि। ततः रामलक्ष्मणौ शीघ्रं रथम आरोहतुः, यः अग्निवत् दीप्तिमान् सुवर्णेन अलङ्कृतः आसीत्। सीता भ्रातृद्वयं च रथम आरोहन्ती दृष्ट्वा, सुमन्त्रः वायुवेगेन अश्वयुक्तं रथं प्रचलितवान्। राघवः दीर्घवनवासाय प्रयातः सति, नगरे जनसमूहे च मूर्छा अभवत्। नगरं संकुलं, व्याकुलं, क्रुद्धैः मत्सरयुक्तैः गजैः, अश्वानां ह्रादेन च, महान् कोलाहलः आसीत्। तदा नगरं, बालवृद्धैः पीडितैः, केवलं रामं प्रति धावितम्, तप्तः जलं यथाऽभिलक्ष्यति। सर्वे, पार्श्वतः पृष्ठतः च, अश्रुपूर्णमुखाः, विलपन्तः, रामं अनुगच्छन्ति। ते उचुः—"अश्वानां रश्मीन् धारय, सारथे, शनैः शनैः गच्छ; रामस्य मुखं द्रष्टुम इच्छामः, यत् शीघ्रं दुष्करं भविष्यति।" "राममातुः हृदयम् कदाचित् लोहेन निर्मितम्, यतः सा न भिद्यते, देवसमः पुत्रः वनं गच्छति।" "वैदेही धर्मनिष्ठा पतिम् अनुगच्छति, छायायाः इव, सूर्यस्य मेरुं यथा।" "लक्ष्मणः धन्यः, भ्रातृसेवायै, मधुरवाच्यः, देवसमः।" "महद् ते ज्ञानम्, महद् सौभाग्यम्; एषः स्वर्गमार्गः, यं त्वं अनुगच्छसि।" एवं वदन्तः, जनाः अश्रूं न धारयितुं शेकुः, इक्ष्वाकुवंशस्य प्रियं अनुगच्छन्तः। ततः राजा, शोकसन्तप्ताभिः स्त्रीभिः परिवृतः, स्वयं दुःखितः, मूर्छितहृदयः, गृहात् निर्गतः, 'प्रियं पुत्रं पश्यामि' इति वदन्। तस्य पुरतः स्त्रीणां महान् विलापः श्रुतः, यथा कुलश्रेष्ठः गजः बद्धः सति स्त्रैणाः गजानां रुदनम्। ककुत्स्थपिता राजा तदा पूर्णचन्द्रः ग्रहग्रस्तः इव दीप्तिमान् अभवत्। रामः दशरथपुत्रः, अनन्तात्मा, तेजस्वी, सारथिम् 'शीघ्रं रथं चलय' इति प्रेरितवान्। रामः 'गच्छ' इति सारथिम् उक्तवान्, जनाः 'तिष्ठ' इति; सारथिः मार्गे प्रवृत्तः, किञ्चित् न कर्तुं शशाक। महत् बाहुः रामः गच्छन्, नगरजनानां अश्रवर्षः भूमेः रजः सिक्तवान्। नगरं शोकविलापैः, अश्रुभिः, मूर्छया च व्याप्य, 'हाहा' इति शब्दैः पूर्णम्, राघवस्य गमनात् मूर्छितम्, अत्यन्तदुःखितम् अभवत्। स्त्रीणां नेत्रेभ्यः दुःखसम्भूताः अश्रवर्षः, मत्स्यैः चलितं जलम् इव, पद्मानि चालयन्, प्रवृत्तः। ततः दीप्तिमान् राजा नगरं दृष्ट्वा, यत्र जनानां चित्तं रामे स्थितम्, शोकात् भूमौ पतितः, यथा मूलच्छिन्नः वृक्षः।