रामः धर्मात्मा दशरथस्य पुत्रः, मातरं प्रणम्य, अन्यासु मातृषु सर्वासु समाहितः, सम्यक् सम्मानितां तां मातरं अञ्जलिम् कृत्वा दृष्ट्वा, मधुरं वाक्यम् उवाच। “माते, शोकं मा कुरु; पितरं त्वं पश्य। वनवासकालः शीघ्रं समाप्तः भविष्यति। पञ्चदश वर्षाणि स्वप्नवत् तव यास्यन्ति, पुनः मित्रैः परिवृतं मां अत्र द्रक्ष्यसि।” इत्येवम् मातरं प्रति स्वभावं निवेद्य, अन्याः शतशः मातरः अपि दृष्ट्वा, दशरथस्य पुत्रः धर्मनिष्ठः, ताः मातरः दुःखिता इव, अञ्जलिम् कृत्वा, धर्मयुक्तं वाक्यम् उवाच। “यद् दुष्टं, अविदितं वा, सहवासेन यद् अभूत्, तद् सर्वं क्षम्यताम्; अहम् याचे।” तस्य वचनं श्रुत्वा, तासां मध्ये क्रौञ्चनादः उत्पन्नः, यथा रामः राज्ञः पत्नीन् प्रति उक्तवान्। दशरथस्य गृहम् तदा नगदण्डनादैः, तालवाद्यैः, मेघनादैः, विलापैः, दुःखैः, व्यसनैः, शोकैः, पुनः यथापूर्वं अभवत्। ततः रामः, सीता लक्ष्मणः च, अञ्जलिम् कृत्वा, शोकयुक्ताः, राजा परिक्रमणं कृतवन्तः। राज्ञः अनुमतिं लब्ध्वा, धर्मात्मा रामः सीतया सह, शोकविह्वलया, मातरं प्रणम्य। लक्ष्मणः भ्रातृपथं अनुगम्य कौसल्यां प्रणम्य, पुनः स्वमातुः सुमित्रायाः चरणौ गृहीत्वा प्रणम्य। सुमित्रा पुत्रस्य शिरसि चुंबनं कृत्वा, अश्रुप्रवाहितया, सौमित्रिं प्रति शुभं वाक्यम् उवाच। “वनवासाय प्रेषितः, प्रियजननिष्ठः त्वम्, भ्रातृपथं अनुगच्छन्, मा प्रमादं कुरु। दुःखसुखयोः विषये, एष धर्मः, ज्येष्ठस्य आज्ञापालनं सत्पथः। एष वंशस्य नित्यं आचारः—दानं, यज्ञदीक्षा, युद्धे आत्मनिवेदनम्।” इत्येवम् सुमित्रा रामप्रियं लक्ष्मणं पुनः पुनः “गच्छ, गच्छ” इति उवाच। “रामं पितरं इव, माम् मातरं इव, जानक्यां स्वसुं इव पश्य; अयोध्यां वनं इव मन्यस्व; यथा इच्छसि गच्छ।” इति पुत्रं उपदिश्य। ततः सुमन्त्रः अञ्जलिम् कृत्वा, काकुत्स्थवंशजं विनीतं, विनयकुशलं, इन्द्रमातलिरिव, उवाच—“रथं आरोह, महाबाहो; शुभं ते अस्तु। यत्र रामः आज्ञापयति, तत्र त्वां शीघ्रं नयिष्यामि। चतुर्दश वर्षाणि वनवासाय गन्तव्यानि; रानी यथावद् उक्तवती।” सीता, हर्षवती, अलङ्कृत्य, रथं समारुह्य, सूर्यसमा दीप्त्या ददर्श। वनवासवर्षाणि गणयन्ती, पतिसंयात्रार्थं, सीतायै पितृससुरः वस्त्राणि भूषणानि च ददौ। तयोः भ्रातयोः शस्त्राणि कवचानि च दत्तानि; दृढं च छत्रं रथे स्थापितम्। ततः रामः लक्ष्मणः च शीघ्रं रथं समारुहताम्, यः अग्निसदृशः सुवर्णमण्डितः आसीत्। सीतां भ्रातृद्वयं च रथारूढं दृष्ट्वा, सुमन्त्रः अश्वान् वातवेगसमः रथं प्रचोदयामास। रामः दीर्घवनवासाय गच्छन्, नगरं जनं च शोकविह्वलम् अभवत्। नगरं भ्रमितं, अश्वनादैः, क्रुद्धगजैः, महानादेन आक्रान्तम्। तदा नगरं, बालवृद्धैः दुःखितैः, केवलं रामं प्रति धावितम्, यथा तापितः जलं याचेत्। सर्वे, पार्श्वतः, पृष्ठतः च, अश्रुपूर्णमुखाः, रामं अनुगच्छन्तः, विलपन्तः। “रथस्य अश्वान् संयच्छ, सारथे, शनैः शनैः गच्छ; रामस्य मुखं द्रष्टुम् इच्छामः, यः शीघ्रं दुर्लभः भविष्यति।” “राममातुः हृदयम् अस्य लौहमयं, यः देवसदृशः पुत्रः वनं गच्छति, न भङ्गः भवति।” “वैदेही धर्मनिष्ठा, पतिसंयात्रायाः कृतार्था, छायायाः यथा, मेरुशिखरे सूर्यप्रभेव, नित्यं अनुगच्छति।” “लक्ष्मणः धन्यः, भ्रातृसेवायाः भाग्यवान्, सौम्यवाक्यः, देवसदृशः।” “महद् बुद्धिः, महद् भाग्यं, एष धर्मपथः, यः भ्रातृपथं अनुगच्छति।” इत्येवम् विलपन्तः, अश्रुप्रवाहं न शेकुः, प्रियं इक्ष्वाकुवंशस्य नन्दनम् अनुगच्छन्तः। ततः राजा दुःखिताभिः स्त्रीभिः परिवृतः, स्वयं शोकविह्वलः, गृहात् निर्गत्य, “पुत्रं द्रक्ष्यामि” इति उवाच। तस्य पुरतः स्त्रीणां महाविलापः श्रुतः, यथा गजपतिं बद्धं दृष्ट्वा गजस्त्रीणां नादः। काकुत्स्थपितुः राजा चन्द्रमाः ग्रहग्रस्तः इव तस्मिन्नेव काले ददृशे। रामः दशरथपुत्रः, महात्मा, तेजस्वी, सारथिं शीघ्रं रथं चालयितुं उदीरयामास—“शीघ्रं नय!” एवं रामस्य वनगमनस्य प्रसङ्गः, मातृपितृजनस्य दुःख, नगरस्य शोक, जनसमूहस्य अनुगमनं, सुमित्रायाः उपदेशः, सुमन्त्रस्य विनय, सीतायाः धर्मनिष्ठा, लक्ष्मणस्य भ्रातृभक्ति, सर्वं समाहितम्।