सीता तदा धर्मनिष्ठा धर्मोपदेशेषु च स्थित्वा, मातरं कौसल्यां प्रति स्वधर्मनिष्ठां प्रतिपादयन्ती इदम् अवदत्—“पिता मित्यम् ददाति, भ्राता मित्यम् ददाति, पुत्रः अपि मित्यम् ददाति; किन्तु पतिः, योऽप्रमेयं ददाति, तं कः न पूजयेत्? उत्तमधर्मे भक्त्या च स्थित्वा, धर्मोपदेशान् अनुवर्त्य, अहम् कथं पतिं—स्त्रीणां देवतास्वरूपं—कदापि अवमानयेयम्?” एवं सीतायाः वचनानि हृदयं स्पृशन्ति स्म। कौसल्या शुद्धभावा तानि श्रुत्वा, दुःखसुखसम्भूतैः अश्रुभिः सहसा सिञ्चिता। तां मातरं, अञ्जलिं कृत्वा, मातृषु सर्वोत्कृष्टां दृष्ट्वा, रामः धर्मात्मा तां प्रति इदं उवाच—“माते, त्वं मा शोचि; पितरं पश्य। मम अरण्यवासकालः शीघ्रमेव समाप्तः भविष्यति। पञ्चदश वर्षाणि स्वप्नवत् शीघ्रं गमिष्यन्ति; त्वं मां मित्रैः परिवृतं पुनः अत्र द्रक्ष्यसि।” एवं मातरं प्रति स्वसंकल्पं निवेद्य, रामः तत्र समागताः शतशः मातरः अपि अवलोकयत्। ततो दशरथस्य सुतः, दुःखिताः ताः मातरः अञ्जलिं कृत्वा, धर्मयुक्तानि वचनानि उवाच—“यद् एकत्र वसता अनवधानतः अपि किञ्चिद् दुष्करं जातम्, तस्य सर्वस्य क्षमां याचे; भवत्यः मां क्षन्तुम् अर्हन्ति।” रामस्य एवं वदतः, तासां मध्ये क्रौञ्चनादोपमः शब्दः उत्पन्नः। दशरथस्य गृहम् दुःखशोकसमाकुलं, दुन्दुभिध्वनिसंनिभं, मेघनादोपमं च, पूर्ववत् अभवत्—दुर्भाग्येन निमग्नं, अत्यन्तशोकसंतप्तम्। ततः चत्वारिंशः सर्गः आरभ्यते। तदा रामः, सीता, लक्ष्मणश्च, अञ्जलिं कृत्वा, शोकार्ताः, राजा दशरथं प्रदक्षिणं कृत्वा, तस्य अनुमतिं लब्ध्वा, धर्मात्मा रामः सीतया सह दुःखेन मोहितः मातरं प्रणनाम। लक्ष्मणः अपि भ्रातरं अनुसृत्य, कौसल्यां प्रणम्य, स्वमातरं सुमित्रां पुनः पुनः चरणौ गृहीत्वा प्रणनाम। सुमित्रा, अश्रुपूर्णलोचना, सौमित्रये अभिषेचनं कृत्वा, स्नेहात् मूर्ध्नि चुम्बित्वा, स्वसुतं लक्ष्मणं उवाच—“पुत्र, त्वं स्वजनस्नेहेन वनवासाय प्रेषितः; भ्रातरं रामं अनुगम्य, कदापि प्रमादं मा कुरु। दुःखसुखयोः समये अपि, अयम् एव पन्थाः, हे अनघ! ज्येष्ठस्य वचनपालनं सतां धर्मः। अयं कुलस्य सनातनः आचारः—दानं, यज्ञदीक्षा, रणेषु आत्मन्यर्पणं च। एतत् कुलस्य युक्तं आचरणम्।” एवं लक्ष्मणं प्रति उक्त्वा, सुमित्रा, रामे स्नेहवती, पुनः पुनः ‘गच्छ, गच्छ’ इति तम् अनुवदति। सा च तं प्रति पुनरपि इदम् अवदत्—“रामं पितरं मन्यस्व, माम् अपि मातरं, जानकिं स्वजननीं, अयोध्यां वनम् इति च; पुत्र, यथेष्टं गच्छ।” एवं सुमन्त्रः अञ्जलिं कृत्वा, विनीतः, कौशलसम्पन्नः, काकुत्स्थवंशजं प्रति मातलिरिवेन्द्रं इदं वाक्यं उवाच—“आरुह्य रथं, आर्यपुत्र! सुभद्रं भवतु ते। यत्र रामः आज्ञापयति, तत्र त्वां शीघ्रं नयामि। चतुर्दश वर्षाणि वनवासः कर्तव्यः; सा अवधि आरब्धव्या, यथा राज्ञ्या उक्तम्।” सीता हर्षसमुन्नता, अलंकारैः भूषिता, रथमारोहति, सूर्यसमप्रभा। वनवासवर्षगणनाय, पतिसंयात्रार्थं, सीतायै पितृश्वरा वस्त्राभरणानि दत्तवन्तः। तथैव, भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ, शस्त्राणि कवचानि च, दृढं च छत्रं रथे स्थापितवन्तौ। ततः रामलक्ष्मणौ शीघ्रं सुवर्णविभूषितं, अग्निसमप्रभं रथमारोहतुः। सीतां च भ्रातरौ च रथमास्थितौ दृष्ट्वा, सुमन्त्रः वायुसमवेगैः अश्वैः युक्तं रथं चोदितवान्। रामः दीर्घकालं महावनं प्रति प्रस्थितः सन्, तदा नगरी जनः च मूर्छिताः अभवन्। नगरी च सन्निपातेन, उन्मत्तगजैः, हयनादैः च, महाकोलाहलं समजनि। तदा सा नगरी, बालवृद्धैः सह, महाशोकपीडिता, रामं प्रत्येव धावन्ती, तृषार्तः जलमिव। सर्वतः, पार्श्वतः, पश्चात् च, अश्रुपूर्णमुखाः, महाशोकेन रामं अनुव्रजन्ति। “सारथे, अश्वानां रश्मीन् निवारय, शनैः शनैः गच्छ; रामस्य मुखं द्रष्टुम् इच्छामः, यत् शीघ्रं न द्रष्टुं शक्यते।” “नूनम् रामस्य जननी लोहमयी, या न विदीर्यते, यदा देवसमप्रभः पुत्रः वनं गच्छति।” “वैदेही धर्मनिष्ठा पतिं छायेव अनुगच्छति, न कदापि त्यजति, सूर्यप्रभेव मेरुं धर्मे स्थित्वा।” “लक्ष्मण, धन्यः असि, यः भ्रातरं सेविष्यसे, सदा मधुरभाषिणं, देवसमवपुं च।” “त्वया महद् बुद्धिमत्त्वं, महद् ऐश्वर्यं च; यः एनं अनुगच्छसि, स एव स्वर्गमार्गः।” एवं वदन्तः, तेषां अश्रूणि निवारयितुं न शेकुः, यदा ते प्रियं रामं, इक्ष्वाकुवंशस्य हर्षम्, अनुव्रजन्। तदा राजा दशरथः, शोकार्ताभिः स्त्रीभिः परिवृतः, स्वयं दुःखितः, मन्दचित्तः, गृहात् निर्गत्य—“प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामि” इति उक्त्वा, बहिः निर्गतः।