तदा शोकसम्भ्रान्ता कौसल्या, सीतां मैथिलीं समालिङ्ग्य, अश्रुपूर्णलोचना, तस्याः शिरसि घ्राणं कृत्वा, स्नेहपूर्वकं वचनमुवाच—"इह लोके, स्त्रियः प्रियजनैः सदा पूज्यमानाः अपि, पतितान् पतिं नानुगच्छन्ति; ताः निष्ठुराः, विश्वासघातिन्यः च। स्त्रीणां स्वभाव एवमस्ति—कदाचित् सुखं अनुभूय, अल्पदुःखे अपि, स्वजनानपि परित्यजन्ति। स्त्रियः सदा अनृतप्रियाः, चपलाः, कठिनहृदयाः, क्रूराः च; तासां बुद्धिः पापेषु प्रवृत्ता, स्नेहः क्षणमात्रमस्ति। न कुलं, न कर्म, न विद्या, न दानं, न स्नेहः अपि—किञ्चित् अपि स्त्रीणां हृदयं निबध्नाति, यतः तासां हृदयं चञ्चलं भवति। परं, या स्त्री धर्मनिष्ठा, सत्यव्रता, विदुषी च, तस्याः पतिः एव परमं दैवतं भवति। "त्वं, पुत्रे वनं गतवति, तं नावमन्तुमर्हसि; स धनी वा दरिद्रः, सर्वेषां मध्ये तव देवता एव।" एवमुक्ता धर्मयुक्तं वाक्यं शुश्रूषमाणा सीता, कौसल्यान्तिके प्राञ्जलिः स्थित्वा, विनयपूर्वकं प्रत्युवाच—"यत् यद्भवती मां शिक्षयति, तत् सर्वं करिष्यामि; पतिसंयोगे स्त्रीणां करणीयं मया ज्ञातम्, श्रुतं च। भवति, मां अविधिपूर्वकं प्रेरयितुं न युक्तमस्ति; धर्मात् विचलितुं न शक्नोमि, यथा चन्द्रमसोऽपि प्रकाशः न निवर्तते।" "यथा वीणां विना तारैः न वादयन्ति, यथा रथः विना चक्रैः न गच्छति, तथा शतपुत्रापि स्त्री पतिहीनया न सुखं प्राप्नुयात्। पितुः दानं मितमेव, भ्रातुः मितमेव, पुत्रस्य मितमेव; किं पुनः, यस्य दानं अमितं, तं पतिं को न पूजयेत्? एवं धर्मे स्थित्वा, धर्मोपदेशेषु च मनः स्थाप्य, अहं कथं पतिं विना विचरेयं, यः स्त्रीणां परमं दैवतं?" एवं सीतायाः हृदयस्पर्शिन्यः वाचः श्रुत्वा, कौसल्या शुद्धात्मा, दुःखानन्दसम्भवैरश्रुभिः सहसा अभ्यसिञ्चत्। तां प्राञ्जलिं स्थितां, मातृषु सन्मान्यां दृष्ट्वा, धर्मात्मा रामः मातरं प्रति वाक्यमुवाच—"माते, मा शुचः; पितरं पश्यतु; वनवासकालः अपि शीघ्रमेव समाप्तिं यास्यति। पञ्चदश वर्षाणि स्वप्नवत् युष्मभ्यं यास्यन्ति, अहं मित्रैः सहितः पुनः अत्र दृश्ये।" इति स्वमनोऽभिप्रायं निवेद्य, रामः तत्र स्थिताः शतानि मातॄणां अपि अवलोक्य, प्राञ्जलिः धर्मयुक्तं वचनं व्याहरत्—"यत् सहवासात्, अपि अज्ञानतः, किञ्चिद्दुष्करं जातम्, तदहं क्षमापये; सर्वाः मातरः, मां क्षन्तुमर्हथ।" रामेण एवमुक्ते, तासां मध्ये क्रौञ्चनादसदृशः शब्दः अभवत्। दशरथस्य गृहम्, दुःखशोकसमाकुलम्, पुनः नगरेव घण्टामृदङ्गमेखलानिनादैः निःस्वनवत्, दुःखेन निमग्नमिव अभवत्। ततः रामः सीता लक्ष्मणश्च, प्राञ्जलयः, शोकसन्तप्ताः, राजा दशरथं प्रदक्षिणमकरोत्। तस्य अनुमतिं लब्ध्वा, धर्मात्मा रामः सीतया सह, शोकविमूढया, मातरं प्रणम्य स्थितः। लक्ष्मणः भ्रातुः पृष्ठतः गत्वा कौसल्यानां प्रणम्य, स्वमातरं सुमित्रां च पुनः पादौ गृहीत्वा प्रणनाम। सुमित्रा अश्रुपूर्णलोचना, प्रणतम् सौमित्रिं आलिङ्ग्य, शिरसि चुम्बित्वा, शुभाशिषं ददौ—"वनवासाय प्रेषितोऽसि, प्रियजननिष्ठः; भ्रातरं रामं अनुसरन्, मा प्रमाद्यः।" "आपदि संपदि वा, अयम् एव ते धर्मः, धर्मिष्ठानां ज्येष्ठानुगमनमेव कर्तव्यम्। अस्य कुलस्य, दानं, यज्ञदीक्षा, रणेषु आत्मन्यर्पणं च, एषः सनातनः धर्मः।" इति सुमित्रा रामप्रियं लक्ष्मणं पुनः पुनः 'गच्छ गच्छ' इत्युक्त्वा, "रामं पितरं मन्यस्व, मामिव जननीं, जानकिं च स्वजननीमिव; अयोध्यां वनमिव मन्यस्व, यथेष्टं गच्छ पुत्र," इत्युक्त्वा विसर्जयामास। ततः सुमन्त्रः प्राञ्जलिः, विनयशीलः, कौत्स्थवंशजं रामं इन्द्रं प्रति मातलिरिव, वाक्यमुवाच—"आरुह्य रथं, आर्यपुत्र, शुभमस्तु ते; यत्र रामः आज्ञापयति, तत्र त्वां क्षिप्रं नयिष्यामि। चतुर्दश वर्षाणि त्वं वने वसितुमर्हसि; तानि वर्षाणि आरभ्यन्ताम्, यथाराज्ञ्या आज्ञप्तम्।" सीता तु प्रमुदिता, अलङ्कृत्य, रथमारोहत्, सविता इव दीप्तिमन्ती। प्रव्राज्याय गणयन्ती, पतिसंयोगाय च, तस्याः श्वशुरेण वस्त्राभरणानि दत्तानि। एवं भ्रातृभ्यां शस्त्ररक्षणानि, दृढं कवचं च, रथे स्थाप्य दत्तानि। ततः रामलक्ष्मणौ शीघ्रं सुवर्णमण्डितं ज्वलनसदृशं रथमारोहताम्। सीता च भ्रातरौ रथस्थौ दृष्ट्वा, सुमन्त्रः वायुवेगसमानैः अश्वैः रथं प्रचोदयामास।