क्षणमात्रेण चेतनां पुनरुपलभ्य, अश्रुपूर्णलोचनः स राजा सुमन्त्रं इदं वचनं अब्रवीत्—"श्रेष्ठैः अश्वैः युक्तं रथं योजय, तं च शीघ्रं आनय; अस्मात् नगरात् एषं महात्मानं दूरं ग्राम्यप्रदेशे नय।" ततो राजा दुःखेन व्याकुलः पुनः स्वधर्मफलमिव चिन्तयन् इदं जगाद—"एष धर्मिणां धर्मफलमित्येव मे मन्ये—यत् स्वपिता स्वमातरश्च वीरं पुत्रं वनवासाय प्रेषयन्ति।" राज्ञः आज्ञां श्रुत्वा सुमन्त्रः शीघ्रकर्मा सुवर्णाभरणैः विभूषितं रथं अश्वैः योजयित्वा तत्र अगच्छत्। सारथिः तं सुवर्णमण्डितं रथं उत्तमैः अश्वैः युक्तं सम्यक् योजयित्वा, राजपुत्रस्य समीपं कृताञ्जलिः गत्वा निवेदयामास। ततः राजा त्वरया कोषाध्यक्षं आहूय, देशकालविज्ञः, शुद्धनिश्चयः, इदं वचनं उवाच—"वैदेह्यै शीघ्रं वर्षाणां प्रमाणतः उत्तमानि वस्त्राणि महान्ति चाभरणानि आनय।" स राजाज्ञया तत्क्षणात् कोषात् गत्वा सर्वं समानीय, शीघ्रं सीतायै ददौ। सा वैदेही तैः नानाविधैः दिव्याभरणैः अलंकृता, स्वाङ्गानि शोभयन्ती, वनाय प्रस्थितवती। सा शोभनैः भूषणैः भूषिता वैदेही तद् गृहमिव प्रभया व्याप्तं कृतवती, यथा प्रभातकाले उदितेन सूर्येण व्योम शोभते। तस्याः श्वशुर्याः, अश्रुपूर्णलोचना, मैथिलीं उभाभ्यां बाहुभ्यां परिष्वज्य, शिरसि घ्राणं कृत्वा, इदं वचनं अब्रवीत्—"इह लोके स्त्रियः, प्रियजनैः सदा पूज्यमानाः अपि, पतितं पतिं न पालयन्ति; ताः चपलाः।" "एवं स्त्रीणां स्वभावः—सुखं किञ्चिद् प्राप्ताः, किंचित् दुःखमपि आगतम्, स्वजनं अपि त्यजन्ति। स्त्रियः सदा अनृतवत्यः, चपलाः, कठिनहृदया, क्रूराः, पापकर्मनिष्ठाः, क्षणस्थायिनः च। न कुलं, न कर्म, न विद्या, न दानं, न स्नेहः अपि—किञ्चिदपि स्त्रीणां हृदयं न बध्नाति, ताः चपलहृदयाः। किं तु याः स्त्रियः धर्मनिष्ठाः, सत्यनिष्ठाः, विद्यानिष्ठाश्च, तासां पतिः एव परमं दैवतं।" "त्वं स्वं वनं गतं पुत्रं नावज्ञाय; स धनवान् वा दरिद्रः वा, सर्वेषां मध्ये तव देवता एव सः।" तस्याः धर्मयुक्तं हितं वाक्यं श्रुत्वा, सीता कृताञ्जलिः, श्वश्वां प्रत्यक्षे स्थित्वा, इदं वचनं उवाच—"आर्ये, यत् त्वया उक्तं तत् सर्वं अहं करिष्यामि; पतिसंयुक्तायाः स्त्रियाः धर्मः यथाऽहम् जानामि, तथा श्रुतमपि मया।" "आर्ये, त्वं मां अन्यथा न प्रेरय; धर्मात् मम च्युतिः अशक्या, यथा चन्द्रात् प्रभायाः वियोगः। न वीणां विना तन्त्रीः वादयितुं शक्यते, न च रथः विना चक्रैः गन्तुं शक्यते; स्त्री शतपुत्रापि पतिं विना सुखं न लभते। पिता प्रमाणतः ददाति, भ्राता प्रमाणतः ददाति, पुत्रः प्रमाणतः ददाति; किं पुनः पतिं, अपरिमितदातारं, न पूजयेत्?" "एवं धर्मनिष्ठा धर्मोपदेशेषु च स्थिता, कथं अहं पतिं विना अन्यं चिन्तयेयं? स्त्रियाः पतिः एव देवता।" सीतायाः वाक्यं हृदयंगमं श्रुत्वा, कौसल्या शुद्धात्मा, दुःखसुखसम्भूतैः अश्रुभिः सस्रौ। तत्र सीतां कृताञ्जलिं दृष्ट्वा, मातृषु प्रमुखां, रामः धर्मात्मा, मातरं प्रति इदं वचनं उवाच—"अम्ब, त्वं दुःखिता मा भूः; पितरं पश्य; मम वनवासकालः अपि क्षिप्रमेव समाप्तः भविष्यति।" "पञ्चदश वर्षाणि स्वप्नवत् शीघ्रं गमिष्यन्ति, अहं पुनः मित्रैः परिवृतः त्वां द्रक्ष्यामि।" इति स्वमातरं प्रति अभिप्रायं निवेद्य, सः तत्र समागताः शतानि मातॄः अपि दृष्टवान्। ततः दशरथात्मजः, दुःखिताः मातरः कृताञ्जलिः, धर्मयुक्तं वचनं उवाच—"यद् वयम् एकत्र वसन्तः, किंचिद् अज्ञानतः अपराधं कृतवन्तः, तत् सर्वं क्षन्तुम् अर्हथ; याचामि।" ततः तासां मध्ये क्रौञ्चनिनाद इव शब्दः अभवत्, यदा राघवः राजपत्नीः प्रति एवं अवदत्। दशरथस्य गृहम् पुनः शोकविलापैः, मृदङ्गताळमेघनिनादैः इव, दुःखेन निमग्नं, अत्यन्तं शोकाकुलं च अभवत्। ततः रामः, सीता लक्ष्मणश्च, कृताञ्जलयः, दुःखिताः, राजानं प्रदक्षिणं कृत्वा, शोकपूर्णाः, तस्मात् अनुमतिं लब्ध्वा, रामः सीतया सहितः, शोकविह्वलः, मातरं प्रणनाम। लक्ष्मणः अपि भ्रातरं अनुगम्य, कौसल्यां प्रणम्य, पुनः स्वमातरं सुमित्रां पादौ गृहीत्वा प्रणनाम। सुमित्रा अश्रुपूर्णलोचना, प्रणतं सुतं सौमित्रिं, अभिषिञ्च्य, शिरसि चुम्बित्वा, इदं वचनं उवाच—"त्वं स्वजनकृते वनवासाय प्रेषितः, भ्रातरं रामं अनुगम्य, न प्रमादं कर्तव्यं।" "दुःखे वा सुखे वा, एष एव तव मार्गः, अनघ; ज्येष्ठस्य आज्ञापालनं धर्मः सतां। एष धर्मः अस्माकं कुलस्य, सनातनः—दानं, यज्ञदीक्षा, रणभूमौ आत्मनिवेदनं च।