इत्युक्त्वा, स राजा दुःखेन संविग्नः, अश्रुपूर्णलोचनः केवलं "राम" इति एकवारं उक्त्वा, अन्यं वाक्यं वक्तुं न शशाक। क्षणमेकं चेतना पुनः प्राप्ता, अश्रुपूर्णनेत्रः स राजा सुमन्त्रं इदं वचनं अब्रवीत्—"तं सुवर्णाभरणयुक्तं रथं श्रेष्ठैः अश्वैः युक्तं समानीय शीघ्रं आनय; एषं महात्मानं नगरात् दूरं वनान्तं नय।" तदा राजा चिन्तयन्, "एषा धर्मिणां मध्ये धर्मस्य फलरूपता—यत् स्वयमेव पितरौ धर्मात्मानं पुत्रं वनवासाय प्रेषयतः," इति मनसि न्यधात्। राज्ञः आदेशं श्रुत्वा सुमन्त्रः शीघ्रकर्मा सुवर्णाभूषितं रथं उत्तमाश्वैः युक्त्वा ततः शीघ्रं आगच्छत्। स सारथिः सुवर्णाभरणयुक्तं रथं उत्तमाश्वैः युक्तं कृत्वा रामं प्राञ्जलिः निवेदयामास। तदनन्तरं राजा, धनव्यवहारकर्मणि प्रवृत्तं पुरुषं शीघ्रं आहूय, स्थानकालविज्ञः, शुद्धसंकल्पः, तं इदं वचनं अब्रवीत्—"वैदेह्यै उत्तमानि वासांसि महान्ति च भूषणानि शीघ्रं समानीय, यथाकालं वर्षाणां परिमाणेन ददातु।" राज्ञा एवं उक्तः स पुरुषः कोशागारं गत्वा सर्वाणि वस्त्राभरणानि एकत्रितानि शीघ्रं सीतायै दत्तवान्। सा वैदेही तैः विभूषणैः विभूषिता, शोभनानि भूषणानि धारयन्ती, वनं प्रति प्रस्थितवती। एवं शोभनविभूषिता वैदेही तद् गृहम् इव प्रभातसूर्येण आकाशं शोभयन्ती बभौ। तदा सा मैथिली, मातृश्वस्या उभाभ्यां बाहुभ्यां समालिङ्गिता, अश्रुपातिनी सा कौसल्या, मैथिल्याः शिरः घ्रात्वा इदं वचनं अब्रवीत्—"इह लोके स्त्रियः, यद्यपि प्रियैः सदा पूजिताः, पतितं पतिं न पालयन्ति; ताः अनृताः। स्त्रीणां स्वभावः एवं—किञ्चिदपि दुःखं प्राप्ते, पूर्वं सुखं अनुभूय, स्वजनानपि परित्यजन्ति। स्त्रियः सदा अनृतप्रियाः, चञ्चलाः, कठोरहृदयाः, क्रूराः; तासां मनः पापनिष्ठं, क्षणस्थायिनि स्नेहे। न कुलं, न कर्म, न विद्या, न दानं, न स्नेहः—किञ्चिदपि स्त्रीणां चित्तं न धारयति, तासां चित्तं चञ्चलम्। धर्मे सत्ये च विद्वत्यां स्थिता या स्त्री, तस्यै पतिः एव परमं दैवतं। त्वं अपि, पुत्रं वनं गतं न अवमानय; सः धनवान् वा दरिद्रः वा, सर्वेषां मध्ये तव देवः एव।" एवं धर्मयुक्तं हितं वचनं श्रुत्वा, सीता, मातृश्वस्या पुरतः प्राञ्जलिः स्थित्वा, इदं वचनं उवाच—"यत् भवत्या आज्ञाप्यते, तत् सर्वं अहं करिष्यामि; पतिसंयुक्तायाः स्त्रियाः धर्मं अहं जानामि, श्रुतवती च अस्मि। अम्ब, त्वं मां अन्यथा प्रेरयितुं न यत्नं कुरु; अहं धर्मात् न विचलितुं शक्नोमि, यथा चन्द्रात् प्रकाशः न वियुज्यते। यथा वीणायाः तन्त्रीविना न वादनं, यथा चक्रविना रथस्य गतिर्न स्यात्, तथा शतपुत्रापि स्त्री पतिविना सुखं न प्राप्नोति। पिता मात्रया ददाति, भ्राता मात्रया ददाति, पुत्रः अपि; परन्तु पतिः अनन्तं ददाति, तस्मात् कः तं न पूजयेत्? एवं परमधर्मनिष्ठा, धर्मोपदेशेषु स्थित्वा, अहं कथं न पतिं पूजयेयम्? स्त्रियै पतिः एव परमं दैवतं।" सीतायाः हृदयस्पर्शि वचनानि श्रुत्वा, कौसल्या, शुद्धभावा, दुःखसुखसम्भूतानि अश्रूणि सस्रौ। तां प्राञ्जलिं मातृमध्ये पूजिताम् अपश्यन्, रामः धर्मात्मा मातरं इदं वचनं अब्रवीत्—"माते, दुःखं मा कृथाः; पितरं पश्य; मम वनवासकालः अपि शीघ्रमेव समाप्तः भविष्यति। पञ्चदश वर्षाणि स्वप्नवत् शीघ्रं यास्यन्ति, पुनः मां मित्रैः सहितं अत्र द्रक्ष्यसि।" एवं मातरं प्रति अभिप्राययुक्तं वचनं उक्त्वा, रामः तत्र स्थितानां शतानि मातॄणां अपश्यत्। तदा दशरथसुतः, दुःखार्तान् मातॄन् प्राञ्जलिः धर्मयुक्तं वचनं अब्रवीत्—"यत् सहवासेन, अज्ञानतः अपि, कठोरं किञ्चिदपि मया कृतं, तत् सर्वं क्षन्तव्यं; अहं याचे।" तदा तेषां मध्ये क्रौञ्चानां निनादवत् शब्दः उत्पन्नः, यदा राघवः राजपत्नीभ्यः एवं उक्तवान्। दशरथस्य गृहम् अपि तदा नगदण्डनिनादघनानां शब्दवत्, शोकविलापैः नादितं, महादुःखसमाविष्टं, दैन्ये निमग्नं बभूव। एतस्मिन्नन्तरे चत्वारिंशः सर्गः श्रोतव्यः। ततः रामः सीता लक्ष्मणश्च, प्राञ्जलयः, शोकार्ताः, राजानं प्रदक्षिणीकृत्य, अन्वयुः। राज्ञः अनुमतिं लब्ध्वा, धर्मात्मा राघवः सीतया सह, शोकाभिभूतया, मातरं प्रणम्य उपस्थितः। लक्ष्मणः अपि भ्रातरं अनुगम्य, कौसल्यां प्रणम्य, स्वमातरं सुमित्रां अपि पादौ गृहीत्वा प्रणमामास। सुमित्रा, अश्रुपूर्णा, सौमित्रिं प्रणमन्तं, शुभकामना, बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, वीर्यवन्तं लक्ष्मणं शिरसि चुम्बित्वा अब्रवीत्—"वनवासाय त्वं प्रेषितः, प्रियजननिष्ठः; रामं अनुगम्य, पुत्र, प्रमादं मा कुरु। दुःखसुखयोः, अयम् एव तव मार्गः; ज्येष्ठानुगमनं धर्मिणां धर्मः।