शृणुतेदानीं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे एकोनचत्वारिंशत्तमं सर्गं। यदा रामस्य वचनानि श्रुत्वा तमपि तपस्विवेषधारिणं दृष्ट्वा राजा दशरथः स्वपत्नी सहितः मूर्च्छितः पतितः। शोकातुरः स राजा न रामं पश्यति, नापि दृष्ट्वा तं किंचन वदति; शोकसंतप्तचित्तः सः। क्षणमात्रमपि महाबाहुः स राजा दुःखेन अभिभूतः चेतनां न प्राप, राममेव चिन्तयन् विललाप। सः विचारयन् मनसि, "नूनं पूर्वकाले बहूनां वत्सानां मातृभ्यः वियोजनं मया कृतं, जीवितभूतानां च हिंसा कृता; तेनैवेदं ममापतितम्।" इति। तथापि, "कालो न प्राप्तः सन् अपि, मम प्राणा देहं न जहाति; कैकेय्या पीड्यमानस्य मम मृत्युः न आगच्छति।" इति विलपन्। "मम पुत्रः, वह्निसमदीप्तः, उत्तमवस्त्राणि परित्यज्य तपस्विवेषं धारयन्, मम पुरतः स्थितः।" इति दृष्ट्वा, स राजा पुनरपि शोकसंतप्तः। "एषा कैकेयी, स्वार्थसाधनाय मिथ्योपायं आश्रित्य, सर्वान् जनान् दुःखितान् कृतवती।" इति सः व्याहरन्, अश्रुपूरितेन्द्रियः केवलं "राम" इति एकवारं उक्त्वा, अन्यद् वक्तुं न शशाक। क्षणमात्रेण चेतनां पुनः प्राप्त्वा, स राजा अश्रुपूर्णलोचनः सुमन्त्रं प्रति इदं वचनं अब्रवीत्—"अश्वश्रेष्ठयुक्तं रथं योजय, तं चात्र आनय; एतं महात्मानं नगरात् दूरं देशान्तरे नय।" इति। "इदं हि साधूनां धर्मफलमिति मन्ये—पिता माता च स्वपुत्रं वनवासाय प्रेषयतः।" इति सः दुःखेन व्याहरन्। राज्ञः आदेशं श्रुत्वा सुमन्त्रः शीघ्रकर्मा रथं सुवर्णाभरणयुक्तं अश्वैः युक्त्वा तत्र अगच्छत्। स सारथिः सुवर्णमालिनं रथं श्रेष्ठाश्वयुक्तं संयोज्य, राजपुत्रं सस्मितं प्रणम्य निवेदयामास। ततः राजा, वित्तव्यवस्थायाम् प्रवृत्तं कञ्चन शीघ्रं आहूय, देशकालज्ञः शुद्धसंकल्पः, इदं वचनं अब्रवीत्—"वैदेह्यै शीघ्रं उत्तमानि वासांसि महती चाभरणानि समानीय, वर्षाणां संख्यां गणयित्वा दत्तानि स्युः।" इति। राज्ञा एवमुक्तः सः कोशगृहं गत्वा सर्वमेकत्र समानीय शीघ्रं सीतायै दत्तवान्। सा वैदेही, तैः नानारत्नमणिभूषितैः आभरणैः विराजिता, वनगमनाय सज्जा, स्वाङ्गानि शोभयन्ती स्थितवती। सा शोभनाभरणधारिणी वैदेही तद् गृहम् अपि शोभयामास, यथा प्रभातकाले उदितेन सूर्येण व्योम शोभते। ततस्तस्या श्वशुर्या दुःखार्ता, उभाभ्यां बाहुभ्यां आलिङ्ग्य मैथिलीं मूर्ध्नि अघ्राय इदं वचनम् अब्रवीत्—"इमस्मिन्लोके स्त्रियः, प्रियैः सदा पूज्यमानाः अपि, पतितं पतिं न पालयन्ति; ताः निष्ठुराः।" इति। "एवं स्त्रीणां स्वभावः—एकदा सुखं अनुभूय, अल्पदुःखे अपि ते स्वजनं परित्यजन्ति।" इति। "स्त्रियः सदा अनृतवादिन्यः, चपला, कठोरहृदया, क्रूराः; तेषां चित्तं पापेषु प्रवृत्तं, प्रेम च क्षणिकं।" इति। "न कुलं, न कर्म, न विद्या, न दानं, नापि स्नेहः—किञ्चिदपि स्त्रीणां हृदयं न बन्धयति; तेषां हृदयं चञ्चलम्।" इति। "याः स्त्रियः धर्मे, सत्ये, विद्यासु च स्थिताः, तासां पतिः एव परमं दैवतं।" इति। "त्वं पुत्रं वनं गतं न अवमन्तव्या; स धनवान् वा दरिद्रः वा, सर्वेषां मध्ये तव देवः एव।" इति। एवं धर्मयुक्तं हितं वचनं श्वश्र्वा उक्तं श्रुत्वा, सीता प्राञ्जलिः तस्या पुरतः स्थित्वा इदं वचनं अब्रवीत्—"यत् भवत्या उपदिष्टं तत् सर्वं करिष्यामि; पतिसंयोगे स्त्रीणां आचारः मया ज्ञातः, शृतश्च।" इति। "आर्ये, त्वं माम् अधर्मेण न प्रेरय; धर्मात् विचलितुं न शक्नोमि, यथा चन्द्रात् प्रकाशः न गच्छति।" इति। "वीणां विना तन्त्रीभिः न वादयितुं शक्यते, न च रथः विना चक्रैः गच्छति; शतपुत्रा अपि स्त्री पतिं विना सुखं न प्राप्नोति।" इति। "पिता मितं ददाति, भ्राता मितं ददाति, पुत्रः मितं ददाति; किं तु पतिः, योऽपरिमितं ददाति, सः कः न पूजयेत्?" इति। "एवं धर्मे परमभक्ता धर्मोपदेशेषु च, कथं अहं, आर्ये, पतिं कदापि अवमन्तुं शक्नोमि? स्त्रीणां पतिः एव दैवतं।" इति। सीतायाः हृदयस्पर्शिनं वचनं श्रुत्वा, कौसल्या शुद्धभावा, दुःखसुखसम्भूतैः अश्रुभिः सहसा प्रावर्तत। तां प्राञ्जलिं मातृमध्ये अतिशयमान्यां दृष्ट्वा, रामः धर्मात्मा स्वमातरं प्रति इदं वचनं अब्रवीत्—"माते, दुःखिता मा भूः; पितरं पश्य। मम वनवासकालः अपि शीघ्रमेव समाप्तः स्यात्।" इति। "पञ्चदश वर्षाणि स्वप्नवत् शीघ्रं गमिष्यन्ति; पुनः मित्रैः सहितः मामिह द्रक्ष्यसि।" इति। एवं मातरं प्रति अभिप्रायमुक्त्वा, ताः शतानि मातॄणां समुपविशन्त्यः दृष्ट्वा, दशरथात्मजः दुःखार्ताः ताः मातरः प्राञ्जलिः धर्मयुक्तं वचनं अब्रवीत्—"यद् एकत्र वसता, अज्ञानात् अपि, मया किञ्चित् कटुवचनं कृतं, तत् सर्वं क्षन्तुमर्हथ; अहं याचे।" इति। एवं राघवेण राज्ञः भार्याभ्यः उक्ते तत्र तासां मध्ये क्रौञ्चनादोपमः शब्दः समुत्पन्नः।