राजा दशरथः तस्मै ब्राह्मणाय भाषमाणः—“स्वभार्यया सह गच्छ” इति उवाच। तदा मुनिपुत्रः प्रतिज्ञाय नृपतेः प्रति “एवं भवतु” इति प्रत्युवाच। नृपतेः अनुमतिः लब्ध्वा सः स्वभार्यया सह निर्गतः। तौ च, परस्परं स्नेहात्, अञ्जलिं कृत्वा परिष्वक्तौ। तदनन्तरं दशरथः महाबलश्च रोमपादः हृष्टौ अभवताम्। ततो मित्रं सम्यक् अभिवाद्य रघुवंशसम्भूतः राजा प्रस्थितवान्। सः शीघ्रदूतान् नगरवासिषु प्रेषयामास—“अशेषा नगरी शीघ्रं शोभनया अलङ्क्रियताम्” इति। “सुगन्धिता, अपि च सिक्तशुद्धा पताकाभिरलङ्कृता भूयात्” इति चाकथयत्। तदा नगरजनाः, नृपतेः आगमनं श्रुत्वा, हृष्टमनसः अभवन्। सर्वे यथाज्ञप्तं कृतवन्तः। ततो राजा शोभनया अलङ्कृतां पुरीं प्रविवेश। शङ्खदुन्दुभिनिनादैः अग्रतः ब्राह्मणश्रेष्ठं नयन्तः नगरजनाः तं दृष्ट्वा परमं हर्षं लेभिरे। सः ब्राह्मणः, इन्द्रविक्रमेण नृपतेः पूजितः, यथा दिवि सहस्राक्षेण इन्द्रेण कश्यपः आद्रियते, तथा सः नीतः। सः अन्तःपुरं नीत्वा, शास्त्रविहितां पूजां कृत्वा, राजा तेनागमनेन आत्मानं कृतकृत्यं मेने। अन्तःपुराणि सर्वाणि शान्तानि दृष्ट्वा, सा विशाललोचना रानी स्वपतिसहितया परमं हर्षं सुखं च अनुभूय। सा स्त्रीभिः, विशेषतः नृपतेः, पूजिता तत्रैव ब्राह्मणेन सह किञ्चित्कालं सुखेन वसति स्म। इदानीं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे द्वादशः सर्गः शृणु। तत्र काले गते, वसन्तकाले, राजा यज्ञकर्म कर्तुम् अभिलषितवान्। तदा सः दिव्यतेजसः तस्मै ब्राह्मणाय शिरसा वन्द्य, सुतार्थं कुलवृद्ध्यर्थं च यजनं कर्तुं याचितवान्। ब्राह्मणः प्रत्युवाच—“एवं भवतु”—इति। तदा भूमिपतये उवाच—“सर्वं यथाविधि क्रियताम्, अश्वः अपि मोच्यताम्” इति। “सरण्याः उत्तरतीरे यज्ञवाटिका स्थाप्यताम्” इति च उक्त्वा, राजा वेदविदां ब्राह्मणान् संबोधितवान्। “सुमन्त्र! वेदविद्यायाम् निपुणान् होतृन् शीघ्रं आहूयन्तु—सुइज्ञः, वामदेवः, जाबालिः, काश्यपश्च। कुटुम्बपुरोहितः वसिष्ठः, अन्ये च श्रेष्ठब्राह्मणाः आहूयन्ताम्”—इति। ततः सुमन्त्रः शीघ्रगामी सः सर्वान् ब्राह्मणान् समानीय, वेदविद्यायाः पारङ्गतान्, धर्मात्मनं राजानं दशरथं तैः सह पूजयामास। सः राजा मधुरया वाचा, धर्मयुक्तया, अर्थयुक्तया च, इदं ब्रवीत्—“मम पुत्राभावात् दुःखितस्य न हि सुखं विद्यते। पुत्रार्थं अश्वमेधं कर्तुमिच्छामि, एष मे मनःस्थितिः। मुनिपुत्रस्य प्रसादेन अहम् अपि कामान् प्राप्स्यामि”—इति। तद्वाक्यं ब्राह्मणाः “साधु” इति प्रशशंसुः। वसिष्ठमुख्याः ब्राह्मणाः, ऋश्यशृङ्गपूर्वकाः, राजवचनं प्रत्यनुच्युः—“पुत्रकामस्य धर्मस्य तव यः संकल्पः सः, तेन त्वं चत्वारः अप्रमेयवीर्यः पुत्रान् अवाप्स्यसि” इति। तत् श्रुत्वा राजा प्रहृष्टः द्विजवचनं श्रुत्वा मन्त्रिभ्यः हर्षपूर्णं मङ्गलवचनं प्रोवाच—“आचार्याज्ञया शीघ्रं यज्ञस्य सर्वसामग्री मम सज्जीक्रियन्तां। अश्वः योग्येन अध्यक्षेण, आचार्येण सह, मोच्यताम्। सरय्वाः उत्तरतीरे यज्ञवाटिका स्थाप्यताम्। शान्तिकर्म च विधिवद् क्रियताम्। पृथिव्याः कश्चन राजा एष यज्ञः कर्तुं समर्थः। अस्मिन् श्रेष्ठे यज्ञे महद् दोषं मा कुरुत। ब्रह्मराक्षसाः दोषान् अन्विष्यन्ति, यथाविधि अकृत्ये यजमानः क्षिप्रं विनश्यति। तस्मात् ममायं यज्ञः सम्पूर्णविधिना क्रियताम्, कुशलाः सर्वे कर्मसु यथायोग्यं सर्वं व्यवस्थयन्तु” इति। मन्त्रिणः “एवं भवतु” इति उक्त्वा, राजाज्ञां पूजयित्वा यथोक्तं सर्वं कृतवन्तः। ततः द्विजातयः धर्मज्ञं राजानं प्रशशंसुः, अनुमत्य च सर्वे यथागतं निर्गताः। ब्राह्मणेषु गतेषु, राजा बुद्धिमान् मन्त्रिणः विसृज्य स्वगृहं प्रविवेश। शृणु अद्य श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे त्रयोदशः सर्गः। वसन्ते पुनः आगते संवत्सरे पूर्णे, राजा दशरथः पुत्रार्थं अश्वमेधयज्ञं कर्तुं प्रस्थितवान्। सः वसिष्ठं सम्पूज्य, विधिवत् सत्कृत्य, सुतकामं स्वमभिप्रायं विनयपूर्वं ब्राह्मणश्रेष्ठं प्रति उवाच—“हे ब्रह्मन्! मम यज्ञः विधिवत् क्रियताम्, हे मुनिश्रेष्ठ! किञ्चिदपि विघ्नं मा भवेत्। त्वं मम स्नेहितः, सखा, गुरुः च उत्तमः; मया आरब्धस्य यज्ञस्य भारः त्वया एव वहनीयः” इति। तदा ब्राह्मणश्रेष्ठः नृपतये प्रत्युवाच—“एवं भवतु, यथासंकल्पितं सर्वं मया साध्यते” इति। ततो वसिष्ठः वृद्धब्राह्मणान्, यज्ञकर्मसु निपुणान्, वास्तुविद्यायाः वरिष्ठान् धर्मिष्ठान् च आहूय सम्बोधयामास।