रामः मातरं कौसल्यां प्रार्थयन् इन्द्रपत्नीमिव दुःखार्तां माम् आश्रयेत्, मम वनवासकाले शोकाभिभूतस्य मम जीवितत्यागं कृत्वा सा यमसदनं न गच्छेत् इति स्नेहपूर्वं निवेदयामास। अथ श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः प्रवृत्तः। रामस्य वचनानि श्रुत्वा तं च वल्कलधारिणं दृष्ट्वा राजा दशरथः स्वपत्नी सहितः मूर्च्छितः पपात। दुःखेन पीडितः राजा न रामं पश्यति, न च दृष्ट्वा तं किञ्चिद् वदति, मनः शोकसमाकुलम्। क्षणमात्रं महाबाहुः स राजा शोकवशं गतः चेतना-विहीनः राममेव चिन्तयन् विललाप। सः मनसि चिन्तयामास—अहं पूर्वं बहून् वत्सान् मातृभ्यः पृथक् कृतवान्, वा अन्यथा प्राणिनां हिंसां कृतवान्, तस्मात् मम एष दुःखभाग्यं प्राप्तम्। कैकेयीदुःखेन पीडितस्य मम मरणकालः अपि न प्राप्तः, मम प्राणाः शरीरे न निष्क्रमन्ति। मम पुरतः दीप्यमानमिव वह्निम्, उत्तमवस्त्राणि परित्यज्य वल्कलधारिणं पुत्रं पश्यन् अहम्। एते सर्वे जनाः तस्यैव कैकेय्याः कृते दुःखार्ताः, या स्वार्थसिद्धये कपटमाश्रित्येदं कृतवती। एवं उक्त्वा, अश्रुविलीनैः इन्द्रियैः सः 'राम' इति एकवारम् उक्त्वा, अन्यत् किञ्चिद् वक्तुं न शशाक। क्षणात् चेतनां प्राप्त्वा, अश्रुपूर्णलोचनः राजा सुमन्त्रं इत्युक्तवान्—श्रेष्ठैः अश्वैः युक्तं रथं योजयित्वा शीघ्रं आनय, एषं महात्मानं नगरात् दूरं प्रान्तदेशे नय। इदानीं धर्मिणां धर्मफलमिदमेव—यः स्वपिता जननी च स्वपुत्रं वनवासाय प्रेषयतः। राजाज्ञां श्रुत्वा शीघ्रकारी सुमन्त्रः सुवर्णमण्डितं रथं श्रेष्ठैः अश्वैः योजयित्वा तत्र आगच्छत्। सः सारथिः सुवर्णमालिनं रथं युक्त्वा, प्रणम्य कृताञ्जलिः राजपुत्राय निवेदयामास। राजा ततः अर्थव्यवस्थायाम् नियुक्तं पुरुषं शीघ्रं आहूय, कालदेशविद् शुद्धसंकल्पः सः इत्युक्तवान्—वैदेह्यै वर्षाणि यावत् पर्याप्तानि उत्तमानि वासांसि महान्ति भूषणानि शीघ्रं आनय। राजाज्ञया सः पुरुषः कोशगृहं गत्वा, सर्वं द्रुतं आनयित्वा सीतायै ददौ। सा महाभागा वैदेही तैः नानाविधैः शोभनैः भूषणैः विराजिता, अंगानि भूषयन्ती वनाय प्रस्थितवती। सा शोभनैः भूषणैः भूषिता वैदेही तद् गृहम् अरुणोदयसमये नभः इव प्रकाशयामास। ततो मातरौ विलपन्त्यौ, कौसल्या बाहुभ्यां मैथिलीं आलिङ्ग्य, शिरसि घ्राणं कृत्वा अश्रुपूर्णा इदं वचनमुवाच—इह लोके स्त्रियः सदा प्रियजनैः पूज्यमानाः अपि पतितं पतिं न पालयन्ति, ताः अनृताः। स्त्रीणां स्वभाव एवम्—सुखं उपभुज्य, अल्पदुःखे अपि ते स्वजनान् परित्यज्य पराङ्मुखाः भवन्ति। स्त्रियः अनृताः, चपलाः, कठोरहृदया, क्रूराः, पापकर्मनिष्ठाः, क्षणस्थायिनः प्रेमसु। न कुलं, न कर्म, न विद्या, न दानं, न स्नेहः अपि—न किञ्चिद् स्त्रीणां हृदयं धारयति, हृदयस्य चपलत्वात्। या स्त्री धर्मे, सत्ये, विद्याम् अविचलिता, तस्याः पतिः एव परमं दैवतं। त्वं वनं गतं पुत्रं अवमान्य न कर्तव्या; सः धनवान् वा दरिद्रः वा, सर्वेषां मध्ये तव देवः एव। एवं धर्मयुक्तं हितं वचनं श्रुत्वा, सीता प्राञ्जलिः सास्मै मातरं प्रत्युवाच—मातः, यानि यानि आज्ञापयसि, सर्वं करिष्यामि; पतिसंयोगे स्त्रीधर्मं जानामि, श्रुतमपि मया। आर्ये, त्वं माम् अधर्मेण नेयाः; धर्मात् मम विचलनं न शक्यं, यथा चन्द्रात् प्रकाशः न वियुज्यते। वीणां विना तन्त्रीभिः न वादयेत्, न च रथः चक्रविना गच्छेत्; शतपुत्रा अपि स्त्री पतिं विना सुखं न प्राप्नुयात्। पिता मितं ददाति, भ्राता मितं ददाति, पुत्रः मितं ददाति; किं पुनः पतिं, अमितदातारं, न पूजयेत्। एवं धर्मे स्थित्वा, धर्मशास्त्रेषु च, अहम् कदापि पतिं अवमान्य न करिष्यामि, स्त्रियाः पतिः एव दैवतं हि। सीतायाः वचनानि हृदयस्पर्शीनि शुश्रुवाणि, कौसल्या शुद्धभावा, दुःखसुखसम्भूतैः अश्रुभिः सहसा प्रपेदे। तां प्राञ्जलिं मातरं दृष्ट्वा, रामः धर्मज्ञः, मातरं प्रति इदं वचनमुवाच—मातः, त्वं दुःखं मा कुरु; पितरं पश्य। मम वनवासकालः शीघ्रमेव समाप्तः भविष्यति। पञ्चदश वर्षाणि स्वप्नवत् शीघ्रं गमिष्यन्ति, त्वं च मां मित्रैः सहितं पुनः द्रक्ष्यसि। एवं मातरं प्रति अभिप्रायं निवेद्य, रामः समागताः शतानि मातॄन् अपि दृष्ट्वा। ततो दशरथसुतः दुःखार्तान् मातॄन् प्राञ्जलिः धर्मयुक्तं वचनमुवाच—यद् यद् सहवासेन, अजानता अपि, कठोरं कृतं, तस्मात् सर्वाः मां क्षन्तुम् अर्हथ; अहम् याचये। एवं स धर्मपथेन स्नेहपूर्वकं रामः मातरं पितरं च प्रणम्य, वनवासाय प्रस्थितः।