रामः मातरं कौसल्यां प्रणम्य सस्नेहमुवाच—"त्वं पूजनीया, त्वया मम प्रियायाः रक्षणा करणीयाः, सा हि मयि चिन्तयन्ती, त्वयि एव स्थित्या जीविष्यति, न तु शोकात् नश्येत्। त्वं च मम मातरं शोकाभिभूतां शक्रपत्नीमिव पालय, यथा अहं वने वसन् दुःखितः सन्, सा प्राणान् न त्यजेत्, न च यमलोकं गच्छेत्।" एतेन समयेन वाल्मीकि-मुनेः श्रीरामायणस्य अयोध्याकाण्डस्य एकोनचत्वारिंशः सर्गः प्रवृत्तः। तत्र, रामस्य वचः श्रुत्वा, तं च वल्कलधारिणं दृष्ट्वा, राजा दशरथः स्वपत्नी सहितः मूर्च्छितः अभवत्। शोकातुरः राजा रामं न अपश्यत्, न च तं वीक्ष्य किंचन अब्रवीत्, मनसा दुःखेन आविष्टः। क्षणमात्रं महाबाहुः सः राजा शोकवशात् चेतनां न प्राप, केवलं रामम् एव चिन्तयन् विललाप। सः मनसि चिन्तयामास—"नूनम् अहं पूर्वे काले बहून् वत्सान् मातृभ्यः पृथक् अकरवम्, जीवेषु वा हिंसां कृतवान्, तेन एष दुःखभाग् जातः। कैकेय्या पीड्यमानः अपि, मृत्युः मम न आगतः, कालः अपि न आगतः, प्राणाः च देहं न त्यजन्ति। अहं स्वपुत्रं पुरतः पश्यामि, यः तेजसा ज्वलनवत् दीप्यते, सः वल्कलाम्बरधारी तिष्ठति। एते सर्वे जनाः केवलं तस्याः कैकेय्याः कृते दुःखिताः, या स्वार्थसाधनाय एतद्वञ्चनां कृतवती।" एवं विलपन् राजा अश्रुपूर्णेन्द्रियः केवलं "राम" इति एकवारं उवाच, अधिकं वक्तुं न अशकत्। क्षणात् चेतना लब्ध्वा, अश्रुपूर्णलोचनः राजा सुमन्त्रं प्रति आज्ञापयत्—"श्रीघ्रं स्वर्णमालाभूषितं अश्वश्रेष्ठयुक्तं रथं योजयित्वा आनय, एष धर्मात्मा रामः नगरात् दूरं प्रान्तदेशे नय।" राजा पुनः मनसि चिन्तयामास—"एष धर्मिणां मध्ये धर्मस्य फलरूपः—पिता माता वा स्वसुतं वनवासाय प्रेषयन्ति।" राजाज्ञां श्रुत्वा शीघ्रकर्मा सुमन्त्रः रथं सुवर्णमण्डितं, उत्तमाश्वयुक्तं योजयित्वा आगतः। सः रथी रथं योजयित्वा, राजपुत्रस्य समीपं गत्वा, कृताञ्जलिः निवेदयामास। ततः राजा, धनव्यवस्थायाम् उपविष्टं कञ्चन शीघ्रं आहूय, देशकालज्ञः, नित्यशुद्धनिश्चयः, सः उवाच—"सीतायै शीघ्रं उत्तमानि वसनानि, महान्ति भूषणानि च, यथायोग्यं वर्षाणां गणनया आनय।" राजाज्ञया सः कोशगृहं गत्वा, सर्वं द्रुतं आनीय, जानक्यै दत्तवान्। सा वैदेही तैः नानाविधैः भूषणैः विभूषिता, वनाय प्रस्थितवती, स्वाङ्गानि शोभयन्ती। सा भूषणैः शोभिता गृहं तद् इव प्रभासयामास, यथा प्रबुद्धे दिवसे उदितरश्मिना व्योम दीप्तिम् अधत्त। तदा शोकातुरा सासूः कौसल्या जानक्याः शिरसि गन्धं कृत्वा, बाहुभ्यां परिष्वज्य, रुदती इदं वचनम् अब्रवीत्—"इह लोके स्त्रियः, प्रियजनैः सदा पूजिताः अपि, पतिते पत्यौ न तिष्ठन्ति, ताः निष्ठुराः। स्त्रीणां स्वभावः एवं—किञ्चित् दुःखं दृष्ट्वा, पूर्वसुखं विस्मृत्य, स्वजनम् अपि त्यजन्ति। स्त्रियः अनृतप्रियाः, चपलाः, कठिनहृदया, निर्दयाश्च; तासां चित्तं पापेषु प्रवृत्तम्, स्नेहः क्षणमात्रः। न कुलं, न कर्म, न विद्या, न दानं, न स्नेहः अपि स्त्रीणां चित्तं स्थिरं करोति; तासां हृदयं अस्थिरम्। किन्तु या धर्मनिष्ठा, सत्यवती, विदुषी स्त्री, तस्यै पतिः एव परमं दैवतं। त्वं स्वपुत्रं वनं गतं मा विस्मर; सः धनवान् वा दरिद्रः वा, सर्वेषां मध्ये तव दैवतम् एव।" एवं धर्मयुक्तं हितवचनं श्रुत्वा, जानकी कृताञ्जलिः, सास्वस्र्याः पुरतः स्थित्वा, प्राह—"यत् भवत्या उपदिष्टं, तत् सर्वं अहं करिष्यामि; पतिसंवत्सर्यं अहं जानामि, श्रुतवती चास्मि। अम्ब, त्वं मां अन्यथा न प्रेरय; धर्मात् विचलितुं न शक्ये, यथा चन्द्रात् प्रभा न गच्छति। वीणायाः तन्त्रीविना न वादनं, रथस्य चक्रविना न गमनं, तथा शतपुत्रापि स्त्री पत्याविना न सुखं लभते। पिता मितं ददाति, भ्राता मितं ददाति, पुत्रः मितं ददाति; पतिः तु अमितदायकः, सः कः न पूजयेत्। एवं धर्मे स्थितवती, धर्मोपदेशे च रता, कथं अहं पतिं विना भवितुम् अर्हामि? स्त्रियाः पतिः एव दैवतं।" सीतायाः वचनं हृदयङ्गमम् श्रुत्वा, कौसल्या शुद्धभावा, दुःखसुखसम्भूतं अश्रु ससर्ज। तदा रामः, कृताञ्जलिः, मातरं दृष्ट्वा, सर्वमातृषु पूज्यतमानां, इदं धर्मयुक्तं वचनम् उवाच—"अम्ब, त्वं दुःखिता मा भूः; पितरं पश्य; मम वनवासकालः शीघ्रमेव समाप्तः भविष्यति। पञ्चदश वर्षाणि स्वप्नवत् शीघ्रं गमिष्यन्ति; अहं मित्रैः सहितः पुनः त्वां द्रक्ष्यामि।" एवं मन्तव्यं मातरं प्रति उक्त्वा, रामः तत्र उपविष्टानां शतानि मातॄणां अपि वीक्ष्य, तान् कृताञ्जलिः धर्मयुक्तं वचनम् अब्रवीत्।