तदा धर्मात्मा भरतः क्रोधेन कम्पमानः कैकेयीं व्याजहार—"यदि रामेण, हे पापे, कदाचिद् दुष्कृतं वा दुरितं किमपि त्वयि कृतं, तर्हि एषा हीना वैदेही त्वां किम् अपराधितवती? या मृगशावकविस्फारितनेत्रा, सौम्या स्वभावेन, उत्तमा च बुद्ध्या, सा जनकात्मजा त्वां किम् अपराध्यति? निश्चितं, हे पापे, रामस्य वनवासः एव ते पर्याप्तः; कथं पुनः त्वं दुःखकराणि, पापानि कर्माणि करोषि? "यद् याचितं त्वया, हे देवि, सर्वेषां उपस्थितानां मध्ये रामाभिषेकसमये, तत् मया प्रतिज्ञातं; इदानीं त्वं तदतिक्रम्य अपि मैथिलीं वल्कलधारिणीं द्रष्टुम् इच्छसि, तेन त्वं नरकं गन्तुम् इच्छसि।" एवं पित्रा उक्ते सति, रामः वनाय प्रस्थितः, नम्रशीर्षा, तं वचनमुवाच—"एषा मम माता कौसल्या, धर्मिष्ठा, कीर्तिमती, वृद्धा, कुलीनचारित्रा च; सा च त्वां, नाथ, न किंचिद् दोषयति। हे वरद, त्वं तां विना मां शोकसागरमग्नां, अदृष्टपूर्वदुःखां, सम्यक् पूजय; त्वं पूज्यः, तां मां स्मरन्तीं, पुत्रशोकात् न नश्येत् इति पालय; सा हि त्वदनुस्मरणेनैव जीविष्यति। त्वं देवराजपत्नीसमां दुःखिता मम मातरं पालय, यथा अहं वने वसन् दुःखेन क्षीणः सन्, सा प्राणान् न त्यक्त्वा यमसद्म गच्छेत्।" एवं रामेण पित्रे निवेदिते, तदा वाल्मीकिना रामायणस्य अयोध्याकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः प्रवर्तते। रामस्य वचनं श्रुत्वा, तम् तपस्विवेषधारिणं दृष्ट्वा, राजा दशरथः भार्यया सह मूर्च्छितः पपात। शोकाभिभूतः स राजा न रामं अपश्यत्, न च दृष्ट्वा तं किंचिद् अवदत्; तस्य चेतः शोकवेगेन संमूढम् आसीत्। क्षणमात्रं महाबाहुः राजा शोकात् संविग्नः, राममात्रं चिन्तयन् विललाप। "नूनं पूर्वेऽहं वत्सान् मातृभ्यः पृथक् कृतवान्, वा प्राणिनां हिंसां कृतवान्; अतः एष दुःखभाग्यं मम प्राप्तम्।" "अपि च, कालोऽपि नात्यागतः सन्, मम प्राणाः शरीरं न जहाति; कैकेय्या पीड्यमानस्य मम मृत्युरपि न आगच्छति।" स राजा तं स्वपुत्रं तेजस्विनं, शुभवस्त्राणि परित्यज्य तपस्विवेषं धृतवन्तं, पुरतः स्थितं दृष्ट्वा, शोकसन्तप्तः व्याहरत्—"एते सर्वे जनाः एका कैकेयी कारणेन दुःखिताः, या स्वार्थसिद्धये कपटं समाश्रिता।" इत्युक्त्वा, अश्रुपूरितेन्द्रियः, स केवलं "राम" इति एकवारं उक्त्वा, अधिकं वक्तुं न शक्तः। क्षणाद् बोधं प्राप्त्वा, स राजा अश्रुपूर्णलोचनः सुमन्त्रं प्रति वचनमुवाच—"शीघ्रं श्रेष्ठैः अश्वैः युक्तं रथं आनय; एषं महात्मानं नगरात् बहिर्नय।" स राजा चिन्तयन्—"एषा साधूनां धर्मफलश्रुतिः—पिता माता च स्वपुत्रं धर्मात्मानं वीरं वनवासाय प्रेषयतः।" राजाज्ञां श्रुत्वा, शीघ्रकर्मा सुमन्त्रः सुवर्णालंकारयुक्तं रथं योजयित्वा, रामाय निवेदयामास। स सारथिः, सुवर्णालंकारितं श्रेष्ठाश्वयुक्तं रथं योजयित्वा, अञ्जलिं कृत्वा रामं निवेदयामास। राजा, वित्तव्यवस्थायाम् प्रवृत्तं कञ्चित् आहूय, युक्तकालविज्ञः, शुद्धसंकल्पः, तम् अब्रवीत्—"शीघ्रं वैदेह्यै वल्कलानि उत्तमानि आभरणानि च, यथाकालं वर्षाणां संख्यानुगुणानि आनय।" इति राज्ञा उक्तः, स त्वरया कोशगृहं गत्वा, सर्वमेकदा आनयत्, शीघ्रं सीतायै दत्तवान्। सा वैदेही, तैः विविधैः शोभनैः आभरणैः भूषिता, वनाय प्रस्थितवती, अंगानि शोभयन्ती। सा शोभनैः आभरणैः भूषिता वैदेही तद् गृहम् अद्युतयत्, यथा प्रभातकाले उदयन्त्या सूर्यकान्त्या व्योम शोभते। ततः दुःखार्ता श्वश्वश्री कौसल्या, उभाभ्यां बाहुभ्यां सीतां परिष्वज्य, शिरसि घ्राणं कृत्वा, अश्रुपूर्णया वाचा इदम् अवदत्—"इह लोके, स्त्रियः प्रियजनैः सदा पूजिताः अपि, पतितं पतिं न पालयन्ति; ताः अनृताः। एवं स्त्रीणां स्वभावः—सुखं प्राप्ताः, किञ्चिदपि दुःखं आगते, स्वजनानपि परित्यजन्ति। स्त्रियः अनृताः, चपलाः, कठोरहृदया, क्रूराः; तासां मनः पापनिष्ठं, स्नेहः क्षणमात्रः। न कुलं, न कर्म, न विद्या, न दानं, न अपि स्नेहः—किञ्चिदपि स्त्रीणां हृदयं धारयति, तासां चित्तं चञ्चलम्।" "याः स्त्रियः धर्मे, सत्ये, विद्यासु च स्थिताः, तासां पतिः एव परं दैवतं। त्वं तं वनं गतं पुत्रं न अवमानय; स धनवान् अथवा दरिद्रः, सर्वेषां मध्ये तव दैवतं स एव।" एवं धर्मयुक्तं हितं वचनं श्रुत्वा, सीता श्वश्वश्रीसंमुखे अञ्जलिं कृत्वा प्रत्युवाच—"यद् यद् भवती मां शासति, तत् सर्वं करिष्यामि; पतिसंयोगविधिं जानामि, श्रुतं च मया। भवती मां कुपथेन न प्रेरयेत्; धर्मात् च्युतुं न शक्नोमि, यथा चन्द्रात् प्रकाशः न गच्छति।" "वीणां विना तन्त्रीभिः न वादयेत्, न रथः चक्रविहीनः चलति; शतपुत्रा अपि स्त्री पतिं विना सुखं न प्राप्नुयात्।