राजा दशरथः महात्मा ऋष्यशृङ्गं प्रति उवाच—“सर्वकार्यसिद्ध्यर्थं सा मम नगरे गच्छतु।” तस्य वाक्यं श्रुत्वा राजा तस्य बुद्धिमतायाः प्रस्थानं प्रतिज्ञाय अनुमोदितवान्। ततः स ब्राह्मणः स्वपत्नी सहितः गन्तुं राजा आज्ञापयत्। ऋष्यशृङ्गस्य पुत्रः तस्य प्रतिज्ञां कृत्वा राजानं प्रति उवाच—“एवमस्तु।” राज्ञा अनुमतिः प्राप्ता, स पत्नी सहितः स्नेहात् अञ्जलिं कृत्वा परस्परं आलिङ्गितवान्। तदा दशरथः तथा बलवान् रोमपदः हृष्टः अभवत्। रघुवंशजः मित्रं प्रस्थितवान्। राजा त्वरितदूतान् नगरवासिनः प्रति प्रेषयामास—“सर्वं नगरं शीघ्रं शोभायुतं भूत्वा अलङ्क्रियताम्।” तत्र सुगन्धितं, सिक्तं, शुद्धं, पताकाभिः अलङ्कृतं नगरं कर्तव्यम्। नगरवासिनः राजा आगच्छति इति श्रुत्वा हृष्टाः अभवन्। तदा सर्वे राजाज्ञां यथाकालं कृतवन्तः। राजा शोभायुक्तं नगरं प्रविष्टवान्। शङ्खध्वनिः, मृदङ्गध्वनिः च पूर्वं ब्राह्मणश्रेष्ठं अग्रे नेतुम् आरब्धः। नगरवासिनः तं ब्राह्मणं दृष्ट्वा महोत्साहेन हृष्टाः अभवन्। राजा इन्द्रबलसम्पन्नः तं ब्राह्मणं आदरात् आदाय, यथा इन्द्रः सहस्रनेत्रः कश्यपं स्वर्गे आदायति, एवं आदाय। अन्तःपुरे तं स्थापयित्वा, शास्त्रानुसारं पूजां कृत्वा, राजा तं समागतं सन्तुष्टः अभवत्। अन्तःपुरं शान्तं दृष्ट्वा, तत्र समागतं, विशालनेत्रा रानी स्वपत्न्या सहितं हर्षिताः अभवन्। तत्र स्त्रीभिः तथा विशेषतः राज्ञा सम्मानिता सा ब्राह्मणी तत्र सुखेन किञ्चित्कालं स्थितवती। एवं श्रीवाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे द्वादशः सर्गः आरभ्यते। ततो बहुशः कालः गतः, वसन्तकाले आगते, राजा पुत्रार्थं यज्ञं कर्तुम् इच्छितवान्। तदा दिव्यतेजसि ब्राह्मणे शीरो नमयित्वा, राजा तं यज्ञं कर्तुम् प्रार्थितवान्—वंशवृद्ध्यर्थं। ब्राह्मणः प्रत्युवाच—“एवमस्तु।” भूमिपतिं प्रति उवाच—“सर्वं यज्ञसाधनं आरभ्यताम्, अश्वः मोच्यताम्।” “सारयूनदीउत्तरतीरे यज्ञभूमिः सन्निर्मीयताम्।” राजा वेदविद्यायुक्तान् ब्राह्मणान् सम्बोधितवान्। “सुमन्त्र, वेदविद्यायुक्तान् ऋत्विजः शीघ्रं आहूयताम्—सुयज्ञः, वामदेवः, जाबालिः, काश्यपः च।” “गृह्याचार्यः वसिष्ठः च, अन्ये ब्राह्मणश्रेष्ठाः च।” ततः सुमन्त्रः शीघ्रं गतः। स सर्वान् वेदविद्यायुक्तान् ब्राह्मणान् आनयितवान्। तदा धर्मात्मा दशरथः तान् सम्मानितवान्। सः मृदु, धर्मयुक्तं, अर्थयुक्तं वचनं उवाच—“मम पुत्राभावात् दुःखितस्य सुखं नास्ति।” “पुत्रार्थं अश्वमेधयज्ञं कर्तुम् इच्छामि, तस्मात् अश्वमेधयज्ञस्य आरम्भः मम अभिलाषः।” “ऋष्यशृङ्गपुत्रस्य प्रभावेन मम अभिलषितं सम्पद्येत।” तदा ब्राह्मणाः तस्य वचः प्रशंसयामासुः—“साधु उक्तम्।” सर्वे ब्राह्मणाः वसिष्ठं अग्रे कृत्वा तथा ऋष्यशृङ्गं अग्रे कृत्वा तस्य वचनं प्रत्युवाचुः। “नूनं त्वं धर्मयुक्तस्य पुत्रकामस्य चारित्रस्य, चत्वारः अप्रमेयवीर्याः पुत्राः लप्स्यसि।” तदा राजा द्विजवचनं श्रुत्वा हृष्टः सन्मन्त्रिभिः शुभं वचनं उवाच—“वरिष्ठैः आज्ञाप्य, यज्ञसाधनं शीघ्रं मम व्यवस्थितं क्रियताम्; अश्वः योग्येन पर्यवेक्षकेन, आचार्यसहितः मोच्यताम्।” “सारयूनदीउत्तरतीरे यज्ञभूमिः सन्निर्मीयताम्; यथाविधि शान्तिकर्म च क्रियताम्।” “एष यज्ञः पृथिव्यां कस्यापि राज्ञः कर्तुं शक्यः; अत्र महायज्ञे दोषः न भवेत्।” “विद्वांसः ब्रह्मराक्षसाः दोषान् अन्वेषन्ति; अयथाविधि कृतः यज्ञः कर्तारं नाशयति।” “तस्मात् मम यज्ञः सम्पूर्णविधिना क्रियताम्; कार्यकुशलैः सर्वं व्यवस्थितं क्रियताम्।” ततः सर्वे मन्त्रिणः “एवमस्तु” इति राजाज्ञां सम्मान्य यथाज्ञं कृतवन्तः। तदा द्विजश्रेष्ठाः धर्मज्ञं राजानं प्रशंस्य, अनुमताः यथागतं निर्गतवन्तः। ब्राह्मणेषु गतेषु, राजा बुद्धिमान् मन्त्रिणः विसर्ज्य स्वगृहं प्रविष्टवान्। एवं श्रीवाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे त्रयोदशः सर्गः आरभ्यते। वसन्ते पुनः आगते, संवत्सरस्य पूर्णे, राजा पुत्रार्थं अश्वमेधयज्ञं कर्तुं प्रस्थितवान्। वसिष्ठं सम्मान्य, यथोचितं पूज्य, राजा ब्राह्मणश्रेष्ठं प्रति विनयपूर्वकं पुत्रकामनां निवेदितवान्। “हे ब्राह्मण, मम यज्ञः यथाविधि क्रियताम्, हे मुनिश्रेष्ठ, यज्ञस्य कस्यापि भागे विघ्नः न भवेत्।” “त्वं स्नेहयुक्तः, मम मित्रं, सर्वोत्तमः आचार्यः च; अयं यज्ञभारः त्वया धार्यः।” ब्राह्मणश्रेष्ठः राजानं प्रति प्रत्युवाच—“एवमस्तु, सर्वं तव निश्चितं साधयिष्यामि।