एवं दशरथः, दुःखेन क्लिष्टः, कैकेय्याः कठोरव्रतं कृतं स्मरन्, रामं तथा सीतां प्रति करुणया वदति। अहं, जीविताय अयोग्यः, क्रूरव्रतं कृतवान्, तद् दृढमवलम्बितं; त्वं तु, बालिशत्वेन, तद् स्वीकृतवान्, मा तव मनः तेन दग्धं भवतु, यथा अग्निः शुष्कतृणं दहति। यदि रामः कदाचित् त्वां, हे दुष्टे, किञ्चिद् अन्यायं वा कुप्रवृत्तिं कृतवान्, तर्हि अत्र वैदेही किं पापं कृतवती? मृगस्य भीतस्य इव विशालाक्षी, सौम्या, उत्तमधिया जनकस्य कन्या किं दोषं तव कृतवती? नूनं, हे दुष्टे, रामस्य वनवासः पर्याप्तः; किं तव अन्यानि दीनानि पापानि कर्माणि करोति? सर्वेषां समक्षे, यदा त्वं रामस्य अभिषेकं समारभ्य आगता, तदा तव इच्छानुसारं प्रतिज्ञां दत्तवान्। अधुना तद् अतिक्रम्य, त्वं यत्र मैथिलीं वल्कलधारिणीं द्रष्टुम् इच्छसि, तेन नरकं गन्तुम् इच्छसि। एवं पितरं वदन्तं श्रुत्वा, वनगमनाय सज्जः रामः, शिरः नमयित्वा, वचनं उवाच। एषा मम माता कौसल्या, धर्मिष्ठा, कीर्तिमती, वृद्धा, उत्तमस्वभावा; सा तव दोषं न मन्यते। हे वरद, त्वं ताम् आदरं कुरु; मयि वियुक्ता, दुःखसागरं प्रविष्टा, पूर्वं अज्ञातदुःखा। त्वं पूज्यः, तस्याः पालनं कुरु, यथा सा पुत्रस्नेहेन शोकात् न नश्यति; मम स्मरणात्, सा भक्त्या तव कारणेन जीवेत्। मम मातरं, इन्द्रपत्नीमिव, शोकात् संतप्तां, त्वं पोषय; यथा अहं वनवासे दुःखितः स्थितः, सा शोकात् प्राणान् न त्यजेत् यमालयं न गच्छेत्। एतस्मात् काले, वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे, एकोनचत्वारिंशः सर्गः प्रवर्तते। ततः रामस्य वचनानि श्रुत्वा, तं वल्कलधारिणं दृष्ट्वा, राजा दशरथः पत्नी सहितः मूर्च्छितः अभवत्। शोकात् पीडितः राजा रामं न पश्यति, न च तं दृष्ट्वा किंचित् वदति, मनसि दुःखेन आवृतः। क्षणं महाबाहुः राजा शोकात् मूढः, केवलं रामं स्मरन् विलपितुम् आरभत। नूनम्, पूर्वे काले, मया बहून् वत्सान् मातृभ्यः वियुक्तान्, जीवेषु हिंसा कृतम्; तेन एष दुःखः मम आगतः। यद्यपि कालः न आगतः, मम जीवः शरीरं न त्यजति; कैकेय्याः क्लेशेन मम मृत्युर्न आगच्छति। अहं, यः पुत्रं पुरतः पश्यामि, अग्निवत् दीप्तं, उत्तमवस्त्राणि परित्यज्य वल्कलम् धारयन्तं—सर्वे जनाः तस्यैव कैकेय्याः कारणेन दुःखिताः, या स्वार्थसिद्ध्यर्थं मायाम् उपयुज्य इदं कर्म अकरोत्। एवं वदन्, अश्रुभिः संवृत्तेन्द्रियः, केवलं 'राम' इति एकवारं उक्तवान्, अधिकं वक्तुं न शक्तः। क्षणात्, चेतनां पुनः प्राप्तवान्, राजा अश्रुपूर्णनेत्रः सुमन्त्रम् इदं उवाच—रथं उत्तमाश्वैः युक्तं शीघ्रं आनय; एतं महात्मानं नगरात् दूरं ग्रामे गच्छ। धर्मिणां धर्मफलमिदम् इव, यः महात्मा वीरः पितृमातृभ्याम् वनवासाय प्रेष्यते। राज्ञः आज्ञां श्रुत्वा, सुमन्त्रः शीघ्रं रथं सुवर्णमाल्ययुक्तं अश्वैः युक्तं कृत्वा तत्र अगच्छत्। रथकारः रथं योजयित्वा, राजकुमारं नमस्कृत्य तस्यैव सूचितवान्। राजा, धनसंपादनकार्ये व्यस्तं जनं शीघ्रं आह्वयित्वा, समये स्थानमपि ज्ञात्वा, नित्यं शुद्धनिश्चयः, इदं उवाच—वैदेह्यै उत्तमानि वस्त्राणि, महतीन्याभरणानि शीघ्रं आनय, यथावर्षाणि पर्याप्तानि। राज्ञः वचनं श्रुत्वा, सः कोशं गत्वा, सर्वं शीघ्रं आनयित्वा, सीतायै तानि ददात्। सा वैदेही, तैः विविधैः शोभनाभरणैः भूषिता, वनं प्रति प्रस्थितवती, अंगानि शोभयन्ती। शोभनाभरणधारिणी सा वैदेही, गृहं तस्य शोभायुक्तं कृतवती, यथा उदयकालीनसूर्येण आकाशः दीप्तः। तां मैथिलीं, मातृस्वसा, उभाभ्याम् बाहुभ्यः आलिंग्य, अश्रुभिः वदनं पूरयित्वा, शिरसि घ्राणं कृत्वा, इदं वचनम् उवाच। "अस्मिन्संसारे, स्त्रियः, प्रियजनैः सततं पूजिताः अपि, पतितं पतिं न पोषयन्ति; ताः निष्ठा नास्ति। स्त्रीणां स्वभावः एवं—एकदा सुखं लब्ध्वा, अल्पदुःखे, स्वजनं परित्यजन्ति। स्त्रियः नित्यं अनृताः, चञ्चलाः, कठोरहृदयाः, क्रूराः; तेषां मनः पापे स्थितम्, स्नेहः क्षणमात्रं। न जातिः, न कर्म, न विद्या, न दानं, न स्नेहः—स्त्रियः न कस्यचित् स्थिरा, हृदयस्य चञ्चलत्वात्। धर्मनिष्ठाः, सत्यनिष्ठाः, विद्यानिष्ठाः स्त्रियः, पतिः एव परमं पावनं मन्यन्ते। पुत्रं वनगमनं कृत्वा उपेक्षितुं न अर्हसि; स धनवान् वा निर्धनः, सर्वेषां मध्ये तव देवः एव।" एवं धर्मयुक्तं वचनं श्रुत्वा, सीता, मातृस्वसाम् पुरतः स्थित्वा, अञ्जलिं कृत्वा, प्रत्युवाच—"सर्वं करिष्यामि, आर्ये, यद् यः आदेशः त्वया दत्तः; पतिसंयोगे स्त्रियाः धर्मः यथा भवेत्, तत् जानामि, श्रुतमपि। आर्ये, त्वं मां अधर्मेण प्रेरयितुं मा यतस्व; अहं धर्मात् न विचलितुं शक्नोमि, यथा चन्द्रात् ज्योतिः न वियुक्तं भवति।" एवं वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे, दुःखसागरं प्रविष्टे दशरथे, रामस्य सीतायाः कौसल्याया च धर्मयुक्तं संवादं, वनगमनस्य पूर्वसन्नाहं च, भक्त्या, करुणया, धर्मनिष्ठया, सम्यक् प्रवृत्तम्।