तदा दशरथः सीतायाः प्रति करुणया वाचा प्रणीतवान् — ‘‘जनकनन्दिनी, त्वं वल्कलानि परित्यज्य, यथेष्टं भूषणानि वस्त्राणि च गृहित्वा वनं गच्छ। मया पूर्वं कदापि एतादृशं व्रतम् न कृतम्। त्वं यथा इच्छसि तथा गच्छ। अहं जीवितस्य अयोग्यः, क्रूरं व्रतं कृतवान् यथा, तथापि तव बालिश्येन त्वया एतत् स्वीकृतम्; न त्वं तद् दुःखेन दग्धा भव, यथा शुष्ककाष्ठं अग्निना दह्यते। यदि रामः कदाचित् त्वां, हे दुष्टे, किञ्चित् दुष्कृतं कृतवान्, तर्हि एषा नीचः वैदेही तव किम् अपराधं कृतवती? मृगशावविसालाक्षी, सौम्या, उत्तमधिया, जनकतनया तव किम् दुष्कृतं कर्तुं शक्नुयात्? नूनं, हे दुष्टे, रामस्य वनवासः पर्याप्तः; किम् पुनः दुःखदं पापं कर्म करोति? यदा त्वया सर्वेषां समक्षे रामाभिषेकसमये याचितं तदा अहं प्रतिज्ञां कृतवान्। तस्यातिरिक्तं यत् त्वया कर्तुं इच्छ्यते, तेन नरकं गन्तुम् इच्छसि; यतः मैथिलीं वल्कलधारिणीं द्रष्टुम् इच्छसि। इत्येवम् दशरथः उक्तवान्। ततः वनगमनाय रामः, पितरं नम्रः, प्राञ्जलिः, वचनं अब्रवीत् — ‘‘एषा मम माता कौसल्या, धर्मिष्ठा, कीर्तिमती, वृद्धा, सद्गुणसम्पन्ना; सा, प्रभो, त्वां न दोषयति। वरद, त्वया तया सम्मानः कर्तव्यः; मया विहीना, दुःखसागरं प्रविष्टा, अदृष्टपूर्वं दुःखं प्राप्नोति। त्वं पूज्यः, तया पुत्रस्नेहेन दुःखिता या जीवितं न त्यजेत्, तस्याः तत्त्वेन पालनं कर्तव्यम्। सा इन्द्रपत्न्याः सदृशी, शोकसम्पन्ना, मम वनवासे दुःखिता, जीवितं न त्यजेत्, यमलोकं न गच्छेत्; तस्याः तत्त्वेन त्वया पालनं कर्तव्यम्।’’ एवं रामस्य वचनं श्रुत्वा, तं तपस्विवेषधारिणं दृष्ट्वा, राजा दशरथः स्वपत्नी सहितः मूर्छितः। शोकातुरः राजा रामं न अपश्यत्, न च तं दृष्ट्वा वाचं अब्रवीत्, मनः दुःखेन आच्छन्नम्। महाबाहुः राजा शोकवशं प्राप्तः क्षणं मूर्चितः, राममेव चिन्तयन् विलपितवान्। ‘‘नूनं पूर्वं बहून् वत्सान् मातृभ्यः पृथक् कृतवान्, जीवेषु हिंसां कृतवान्; तस्मात् एष दुःखं मम प्राप्तम्। कालः न प्राप्तः, तथापि मम प्राणः शरीरं न त्यजति; कैकेय्या दुःखितः, मृत्युः न आगच्छति। अहं पुत्रं अग्निसदृशं तेजस्विनं, उत्तमवस्त्राणि परित्यज्य वल्कलधारिणं पश्यामि। सर्वे जनाः तस्यैव कैकेय्याः कारणात् दुःखिता, या स्वार्थसिद्ध्यर्थं मायां उपयुज्य एतत् कृतवती।’’ इत्येवम् उक्त्वा, अश्रुपूरितेन्द्रियः, केवलं ‘‘राम’’ इति उक्तवान्, अन्यद् वचनं न शशाक्। क्षणात् चेतना पुनः प्राप्ता, राजा अश्रुपूरितनयनः सुमन्त्रं अब्रवीत् — ‘‘वराश्वयुक्तं रथं योजय, तं नगरात् दूरं देशान्तरे नय। धर्मिणां धर्मफलम् इदं मन्ये — स्वपितृभ्यां स्वमातृभ्यां च वीरः वनवासाय प्रेष्यते।’’ राज्ञः आज्ञां श्रुत्वा, सुमन्त्रः शीघ्रं रथं योजयित्वा तत्र गतः। सुवर्णाभूषितं रथं उत्तमाश्वैः युक्तं कृत्वा, सारथिः राजपुत्रं प्राञ्जलिः निवेदितवान्। राज्ञः त्वरया धनाध्यक्षं आह्वयित्वा, कालदेशज्ञः, शुद्धसंकल्पः, वचनं अब्रवीत् — ‘‘वैदेह्यै उत्तमवस्त्राणि, महाभूषणानि शीघ्रं आनय; वर्षाणि पर्याप्तानि गणयित्वा ददातु।’’ राज्ञः वचनं श्रुत्वा, सः कोशं गत्वा, सर्वं शीघ्रं आनयित्वा, सीतायै दत्तवान्। सा वैदेही, विविधैः शोभनैः भूषणैः विभूषिता, वनं गन्तुं सज्जा, अंगानि शोभयन्ती तस्थौ। शोभनाभूषिता वैदेही, गृहं सूर्यप्रभया आकाशमिव प्रभापूर्णं कृतवती। तत्र कौसल्या, दुःखार्ता, मैथिल्याः शिरः गन्धं कृत्वा, बाहुभ्यां आलिङ्ग्य, अश्रुभिः वाक्यं अब्रवीत् — ‘‘स्त्रियः लोके प्रियजनैः सततं पूजिता अपि पतितं पतिं न पालन्ति, वेष्या भवन्ति। स्त्रीणां स्वभावः एवं — सुखं प्राप्तं, दुःखं स्पृष्ट्वा, स्वजनं परित्यज्य पराङ्मुखा भवन्ति। स्त्रियः सदा असत्याः, चञ्चलाः, कठिनहृदया, क्रूराः; तेषां मनः पापे स्थितम्, स्निग्धता क्षणमात्रम्। न कुलं, न कर्म, न विद्या, न दानं, न स्नेहः — किञ्चिदपि स्त्रीणां हृदयम् न धारयति; हृदयम् नित्यं चञ्चलं। धर्मनिष्ठा, सत्यवती, विद्यायुक्ता स्त्रीणां पतिः एव परमं दैवतं। पुत्रं वनं गतं न तव उपेक्षा कर्तव्या; स धनाढ्यः वा, दरिद्रः वा, सर्वेषु तव देवः एव।’’ इत्येवम् धर्मयुक्तं वचनं श्रुत्वा, सीता प्राञ्जलिः सास्नेहं वाक्यं अब्रवीत् — ‘‘यद् यद् त्वया, आर्ये, उक्तं तत् सर्वं करिष्यामि; पतिसंयोगे स्त्रियाः धर्मः यथा, तं जानामि, श्रुतं च मया।’’ एवं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे एकत्रितं वृत्तान्तं।