सा सीता, रक्षितेव चानाथेव, तद्वासांसि वाल्कलानि समावृत्य यदा स्थितवती, तदा समस्तजनाः 'हन्त दाशरथम्' इति उच्चैः शुश्रुवुः। तस्य जनस्य क्रन्दनेन संतप्तः राजा दशरथः जीवनधर्मयशःसु विश्वासं जहौ। दीर्घं निश्श्वस्य स इक्ष्वाकुवंशजः स्वभार्यां प्रति उवाच—"कैकेयि, न वाल्कलधरां सीतां वनं गन्तुं युक्तमस्ति। सा हि कोमला, तरुणी, सुखसंवृद्धा च; ममाचार्येण यथार्थं उक्तं यत् सा वनवासाय न योग्येति। न हि सा कस्यचित् किंचन करोति, तपस्विनी राजर्षिसुतापि सा, जनसमूहे स्थित्वा वाल्कलवती, प्रमत्तेव परिव्राजिकेव दृश्यते। जनकात्मजा एतानि वाल्कलानि परित्यजतु; मया कदापि एवंव्रतम् न कृतम्। सा राजकुमारी यथेष्टं भूषणविभूषितया वनं यायात्। मया, जीवितायोग्येन, कठोरं व्रतम् कृतं दृढं च धारितम्; त्वं तु बालिश्येन एतदङ्गीकृतवती—मा त्वां दग्धुम्, शुष्कतृणमिव वह्निः। यदि रामः किञ्चिदपि त्वां, पापे, कृतवान् दुष्कृत्यं वा, तर्हि अयं हीनः वैदेही किम् अपराधं त्वयि दर्शयति? मृगीशार्दूललोचनेयं, सौम्या, उत्तमधिया च—जनकात्मजा किं त्वयि दुष्कृतं कर्तुं शक्नोति? नूनं, पापे, रामस्य वनवासः पर्याप्तः; किमर्थं त्वं पुनः दुःखकराणि पापकर्माणि करोति? मया तव समक्षं प्रतिज्ञातं, हे महाराज्ञि, यदा त्वं रामाभिषेके वदित्वा इह आगता। इदानीं तदतिक्रम्य, त्वं मैथिलीं वाल्कलधारिणीं द्रष्टुम् इच्छसि—नरकायैव गच्छसि। एवं पितरि भाषमाणे, रामः वनाय प्रस्थितः, शीर्श झुकित्वा तं वाक्यम् उवाच। 'एषा मम माता कौसल्या, धर्मिष्ठा, कीर्तिमती, वृद्धा, कुलीनाचारा च; सा च, भगवन्, त्वां न दोषयति। हे वरद, त्वं तां पूजय—मया विना, दुःखसागरमग्नां, अदृष्टपूर्वदुःखप्राप्तां। त्वं पूज्यः, तस्याः पुत्रवियोगदुःखेन नश्येयात् इति तां पालय; सा हि मयि चिन्तयन्ती, त्वया एव जीविष्यति। त्वं तां शचेव इन्द्रपत्नीं, शोकसंतप्तां, मम मातरं पालय—यथा अहं वने दुःखितः वसन्, सा दुःखात् प्राणान् न त्यक्त्वा यमसदनं न गच्छेत्।' शृणु अद्य नवत्रिंशं सर्गं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिप्रणीतायोध्याकाण्डे। रामस्य वचनं श्रुत्वा, तं च वाल्कलधरं दृष्ट्वा, राजा भार्यया सह मूर्छितः। दुःखेन संतप्तः राजा न रामं अपश्यत्, न च दृष्ट्वा तं वदति स्म—मनोभिः विविग्नः। क्षणं महान् बाहुवीर्यवान् राजा शोकाभिभूतः चेतनां हारयामास, केवलं राममेव चिन्तयन् विललाप। 'नूनम् अहं पूर्वं वत्सान् मातृभ्यः पृथक्कृतवान्, वा प्राणिनः हिंसितवान्; तेन एतदिदानीं मयि प्राप्तम्। न च कालेऽपि मम प्राणा देहं जहाति; कैकेय्या पीड्यमानस्य मृत्युः न आगच्छति। अहं पुत्रं पुरतः पश्यामि, तेजस्विनं, उत्तमवस्त्राणि परित्यज्य तपस्विवेषं धारयन्तम्। एते सर्वे जनाः तस्यैव कैकेय्याः कृते दुःखिताः, या स्वार्थसिद्धये एतां मायां उपयुज्यते।' एवं भाषमाणस्य, अश्रुभिः संविग्नेन्द्रियस्य, केवलं 'राम' इति शब्दं उक्त्वा, अन्यद् वक्तुं न शक्तः। क्षणात् चेतनां प्राप्त्वा, स राजा अश्रुपूर्णलोचनः सुमन्त्रं प्रति वाक्यमिदं उवाच—'रथं शीघ्रं, उत्तमाश्वयुक्तं, योजय, अत्र आनय; एषं महात्मानं नगरात् दूरं ग्रामान्तं नय।' 'एवं धर्मिणां धर्मफलमिदम् इति मे मन्ये—यत् स्वपिता स्वमाता च वीरं धर्मात्मानं वनवासाय प्रेषयतः।' राजाज्ञां श्रुत्वा, सुमन्त्रः शीघ्रकर्मा, रथं भूषणसमन्वितं अश्वैः योजयित्वा तत्र आगतः। रथकारः सुवर्णभूषितं रथं, उत्तमाश्वयुतं, संयोज्य, राजपुत्रस्य समीपं गत्वा, अञ्जलिं कृत्वा निवेदयामास। राजा, धनव्यवस्थायां प्रवृत्तं शीघ्रं आहूय, देशकालज्ञः, शुद्धसंकल्पः, वाक्यमिदं उवाच—'वैदेह्यै शीघ्रं उत्तमानि वस्त्राणि, महानि भूषणानि च आनय; यथावर्षं तस्याः पर्याप्तानि गणयित्वा ददातु।' राज्ञा समादिष्टः, सः कोशगृहं गत्वा, सर्वमेकदा आनयत्, शीघ्रं सीतायै दत्तवान्। सा वैदेही, तैः विविधैः दिव्यैः भूषणैः भूषिता, वनगमनाय सज्जा, अङ्गानि शोभयन्ती स्थितवती। एवं भूषणभूषिता वैदेही तद्गृहं शोभयामास, यथा प्रातःकाले उदितसूर्येण व्योम दीप्तिमान् भवति। तां मैथिलीं, मातरि-इन-लॉ, उभाभ्यां बाहुभ्यां परिष्वज्य, रुदती, शीर्षं घ्रात्वा, वाक्यमिदं उवाच—'इह लोके स्त्रियः, स्वजनैः सदा पूज्यमानाः अपि, पतितं पतिं न पालयन्ति; अनृताः सदा। एवं स्त्रीणां स्वभावः—एकदा सुखं लब्ध्वा, लघु दुःखे, स्वजनं परित्यजन्ति। स्त्रियः सदा अनृतप्रियाः, चपलाः, कठोरहृदयाः, क्रूराः च; तेषां बुद्धिः पापे स्थिता, प्रेम च क्षणिकमेव।