सप्ताहस्य अथवा अष्टाहस्य समाप्तौ नृपः नृपं सम्बोधितवान्—“नरश्रेष्ठ, शान्ता तव दुहिता स्वपतिना सह अत्र आगता अस्ति।” तदा स नृपः प्रत्युवाच—“मम पुरीं प्रतिगच्छतु, महद् कार्यं प्रवृत्तम् अस्ति।” तेन तद् अनुमोदितं, मुनिपुत्राय प्रस्थानं प्रतिज्ञातं च। स राजा ब्राह्मणम् उवाच—“स्वपत्नी सहितः गच्छ।” मुनिपुत्रः प्रतिज्ञाय नृपं प्राह—“एवं भवतु।” राज्ञा अनुमोदितः सः स्वभार्यया सह निर्गतः, उभौ स्नेहात् अञ्जलिं कृत्वा परस्परं समालिङ्गेताम्। ततः दशरथः बलवान् रोमपदश्च प्रमोदितौ। रघुवंशजः सखा-नृपं सम्यक् अभ्यनुज्ञाय प्रस्थितवान्। सः शीघ्रदूतान् नगरवासिषु प्रेषयामास—“सर्वं नगरं शीघ्रं शोभनं च भूष्यताम्।” गन्धद्रव्यैः सिक्तं स्वच्छीकृतं पताकाभिश्च शोभितं नगरं क्रियताम् इति। तदा प्रमुदितनागरिकाः, नृप आगच्छति इति श्रुत्वा, हृष्टाः अभवन्। राजाज्ञया सर्वे यथाकालं तद् अकुर्वन्। ततः राजा शोभितां पुरीं प्रविवेश। शङ्खदुन्दुभिनिनादैः, ब्राह्मणश्रेष्ठः पुरतः नीतः। तं दृष्ट्वा सर्वे नगरवासिनः परमं हृष्टाः अभवन्। राजा इन्द्रसमानविक्रमः तं पूजयामास, यथा दिवि सहस्राक्षेण कश्यपः पूज्यते। अन्तःपुरं प्रवेश्य, शास्त्रविहितं पूजनं कृत्वा, राजा तत्र तं नीत्वा आत्मानं कृतकृत्यं मेने। अन्तःपुरं शान्तं दृष्ट्वा, विशाललोचना राज्ञी स्वपतिना सह प्रमोदं प्राप। तत्र स्त्रीभिः, विशेषतः राज्ञा, सा पूजिता, ब्राह्मणेन सह किञ्चित् कालं सुखेन वसति स्म। इदानीं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे द्वादशः सर्गः श्रूयताम्। बहूनां वर्षाणां व्यतीते काले, वसन्ते रम्ये काले समुपस्थिते, राजा यज्ञकर्मणि मनः अकाङ्क्षत्। तदा दिव्यतेजसि ब्राह्मणे प्राञ्जलिः सन्निवेदयामास—“सन्ततिप्राप्तये कुलवृद्धये च मम यज्ञः क्रियताम्।” ब्राह्मणः प्रत्युवाच—“एवमेव। सर्वं संकल्प्य अश्वः मोच्यताम्।” “उत्तरतीरे सरय्वाः यज्ञभूमिः स्थाप्यताम्,” इति च। ततः राजा वेदविद्भ्यः ब्राह्मणान् उवाच। “सुमन्त्र! वेदवित् ऋत्विजः शीघ्रं आहूयन्ताम्—सुइज्ञः, वामदेवः, जाबालिः, काश्यपश्च।” “कुलपुरोहितो वसिष्ठश्च, अन्ये च श्रेष्ठब्राह्मणाः सर्वे।”—इति। ततः सुमन्त्रः शीघ्रगामी तान् सर्वान् ब्राह्मणान् समानीय, धर्मात्मना दशरथेन पूजितः। राजा मधुरं धर्मयुक्तं हितं च वाक्यम् अब्रवीत्—“मम पुत्राभावे न हि किञ्चित् सुखं विद्यते।” “सन्ततिप्राप्त्यर्थं अश्वमेधः क्रियताम्—एष मे अभिलाषः। मुनिपुत्रस्य प्रभावेन मम कामः सिध्यति।” तद्वाक्यम् ऋत्विजः प्रशशंसुः—“साधु उक्तम्!” इति। सर्वे ब्राह्मणाः वसिष्ठपुरोगमाः, ऋश्यशृङ्गं पुरस्कृत्य, राजवचनं प्रत्युवाचुः—“धर्मनिष्ठस्य ते पुत्रकामना सञ्जाता, तस्मात् त्वं चत्वारः अपराजितवीर्याः पुत्राः लप्स्यसे।” तद्वाक्यं श्रुत्वा राजा प्रमुदितः मन्त्रिणः उवाच—“वरिष्ठजनाज्ञया यज्ञस्य सर्वसामग्री शीघ्रं क्रियताम्। अश्वः योग्येन निरीक्षकेण आचार्येण च सह मोच्यताम्। उत्तरतीरे सरय्वाः यज्ञभूमिः स्थाप्यताम्, शान्तिकर्माणि विधिवत् क्रियताम्। पृथिव्यां कश्चन राजा एष यज्ञः कर्तुं शक्नोति। अत्र किञ्चित् प्रमादः न भवेत्। ब्राह्मराक्षसाः दोषान् अन्विष्यन्ति। विधिविहीनः यज्ञः कर्तारं नाशयति। तस्मात् सर्वं विधिवत् क्रियताम्। निपुणैः सर्वं व्यवस्थाप्यताम्।” मन्त्रिणः सर्वे—“एवमेव”—इति नृपाज्ञां पूजयित्वा यथोक्तं सर्वं कृतवन्तः। ततः द्विजातयः राजानं धर्मज्ञं प्रशशंसुः, अनुज्ञाताः यथागतं निर्जग्मुः। ब्राह्मणेषु गतेषु, राजा मन्त्रिणः विसृज्य स्वगृहं विवेश। इदानीं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे बालकाण्डे त्रयोदशः सर्गः श्रोतव्यः। वसन्ते पुनरागते, संवत्सरस्य पूर्णे, स राजा पुत्रकाम्यया अश्वमेधाय प्रववृते। वसिष्ठं समुपसंगम्य यथावत् पूजयित्वा, स विनीतः ब्राह्मणश्रेष्ठं प्रजासन्तत्यर्थं निवेदयामास—“भगवन्, मम यज्ञः विधिवत् क्रियताम्, यथा किञ्चित् विघ्नः न भवेत्। त्वमेव मम स्नेही, सखाच, श्रेष्ठः आचार्यः च। अस्य यज्ञस्य भारः त्वयि एव स्थाप्यः।