अद्य कैकेयि, त्वं पश्यसि—यदा रामः निर्गच्छति, तदा मृगाः पशवः खगाश्च वृक्षाश्च सर्वे तं प्रति मुखानि भवन्ति। ततः हे राज्ञि, त्वं स्नुषायै उत्तमानि भूषणानि दद्यात्, तस्याः वल्कलम् अपाकृत्य; किन्तु वसिष्ठः तद्वस्त्रम् निषिद्धवान्, न तस्यै दातव्यमिति। केवलं रामस्यैव वनवासः त्वया, केकयराजकन्ये, निश्चितः; सा तु सदा भूषिता, राघवेण सह वने वत्स्यति। राजकन्या उत्तमयानेषु श्रेष्ठदास्युपेतया, विविधवस्त्रसंस्कारेण गच्छतु; तव वरदानसम्बन्धः तस्याः नास्ति। एवं षट्त्रिंशत्तमः सर्गः समाप्तः। सप्तत्रिंशत्तमं सर्गं शृणु। सा अपि, रक्ष्यमाणा इव चानरक्ष्यमाणा, वल्कलं परिधाय, सर्वे जनाः उच्चैः चुक्रुशुः—“हाहा, दशरथ!” इति। तेन जनरवेन दुःखितः राजा, जीवने धर्मे च कीर्तौ च विश्वासं नष्टवान्। स इक्ष्वाकूनां नृपतिः दीर्घं निश्वस्य, भार्यां प्रति उवाच—“कैकेयि, सीता वल्कलं न परिधत्तव्या। सा कोमला, युवा, सदा सुखसंस्कारा; ममाचार्येण यथार्थं उक्तं, सा वने योग्येति न। सा न किंचिदपि कुर्वन्ति, तपस्विनी सती, जनकन्या, जनसमूहे स्थित्वा वल्कलधरिणी, उन्मत्ता इव वर्तते। जनकन्या वल्कलानि परित्यजतु; मया कदापि एतादृशः व्रतः न कृतः। राजकन्या यथेष्टं भूषणानि रत्नानि च गृहीत्वा वनं गच्छतु। अहं, जीवितार्हः न सन्, क्रूरव्रतं कृतवान्, दृढं च पालनं कृतवान्; त्वं तु बालिशत्वात् अङ्गीकृतवती, न त्वां सुष्ककाष्ठमिव वह्निः दहयतु। यदि रामः कदाचित् त्वां, पापे, किञ्चिदपि दुष्कृत्यं कृतवान्, किं निम्ना वैदेही त्वां अत्र किं दुष्कृत्यं कृतवती? मृगशावनेत्रा, स्निग्धस्वभावा, उत्तमबुद्धिः—का हि जनकात्मजा त्वां प्रति अपराधं कर्तुं शक्नुयात्? पापे, रामस्य वनवासः पर्याप्तः; किमर्थं पुनः दुःखकराणि पापकर्माणि करोषि? यद् याचेथाः, राज्ञि, सर्वेषां साक्षात्, रामाभिषेकसमये प्रतिज्ञातवानस्मि। इदानीं तदतिक्रम्य, त्वं नरकं गन्तुमिच्छसि, यत् मैथिलीं वल्कलधारिणीं द्रष्टुमपि इच्छसि।” एवमुक्ते पित्रा, रामः वनगमनाय उद्यतः, शिरसा वन्द्य, वाक्यमुवाच—“एषा मम माता कौसल्या, धर्मज्ञा, कीर्तिमती, वृद्धा, कुलीनस्वभावा; सा च त्वां न दोषयति। वरद, त्वं ताम् आदरय; मयि वियुक्तायाम्, अदृष्टदुःखसागरे निमग्नायाम्। त्वं, पूज्यः सन्, ताम् पालय, यथा सा मातृस्नेहात् न नश्यति; मयि चिन्तयन्त्या, सा नारी त्वदनुग्रहेणैव जीविष्यति। त्वं ताम् मम मातरं, शक्रपत्नीसमां, दुःखिता सतीं, पालय; यथा मयि वने वसति दुःखार्ता सा जीवितं न त्यक्त्वा यमसदनं न गच्छेत्।” एवं अष्टत्रिंशत्तमः सर्गः समाप्तः। एकोनचत्वारिंशत्तमं सर्गं शृणु। एवमुक्त्वा, रामस्य वचनं श्रुत्वा, तं च तपोधनधारिणं दृष्ट्वा, राजा भार्यया सह मूर्छितः। दुःखार्तः राजा न राघवं अपश्यत्, न च दृष्ट्वा तं किंचिदुवाच, मनसा क्लेशपीडितः। क्षणमात्रं महाबाहुः राजा, शोकवेगेन, चेतनां न प्राप; मनसा केवलं रामं चिन्तयन् विललाप। “नूनं पूर्वे वत्सान् मातृभ्यः पृथक् कृतवानस्मि, वा प्राणिनः हिंसितवान्, तेन एष दुःखविपाकः मम प्राप्तः। यद्यपि न समयः, मम जीवितं शरीरं न त्यजति; कैकेय्या पीड्यमानस्य मम मृत्युः न आगच्छति। अहं, मम पुरतः स्थितं पुत्रं पश्यामि, वह्निसमानतेजसम्, सुक्लेशवस्त्राणि परित्यज्य वल्कलानि धारयन्तम्। सर्वे जनाः एका कैकेयीकारणात् दुःखिता, या स्वहिताय दम्भेन एतदाचरति।” इत्युक्त्वा, अश्रुपूरितेन्द्रियः, केवलं ‘राम’ इत्युक्त्वा, अन्यद् वक्तुं न अशकत्। क्षणात् चेतनां प्राप्त्वा, स राजा अश्रुपूर्णलोचनः सुमन्त्रं प्रति वाक्यमुवाच—“रथं योजय, उत्तमाश्वयुक्तं, अत्र आनय; एतम् उत्तमं नरं नगरात् दूरं प्रान्तदेशे नय। एष एव धर्मिणां धर्मफलमिति मे मतिः—यदात्मनः पित्रा मातृया च, उत्तमवीरः वनवासाय प्रेष्यते।” राजाज्ञां श्रुत्वा, सुमन्त्रः शीघ्रकर्मा, रथं सुविभूषितं अश्वैः युक्त्वा तत्र अगच्छत्। रथिनः सुवर्णमण्डितं रथं योजयित्वा, राजपुत्रं प्राञ्जलिः निवेदयामास। राजा तत्क्षणं कोशाध्यक्षं आजुहाव, तं समये देशे च विदग्धं, सदा शुद्धनिश्चयं, उवाच—“शीघ्रं वैदेह्यै उत्तमानि वस्त्राणि महाभरणानि च आनय, वर्षाणां प्रयोजनाय परिमाप्य।” राजाज्ञया स कोशाध्यक्षः कोशगृहं गत्वा, सर्वमेकदा आनयत्, शीघ्रं च सीतायै दत्तवान्। सा महाभागा वैदेही, तैः नानारत्नभूषणैः विभूषिता, वने गन्तुम् उद्यता, स्वाङ्गानि शोभयन्ती प्रस्थितवती। एवं रामस्य वनगमनस्य दुःखमिश्रं, धर्मपूर्णं, करुणाविष्कृतं च चरित्रं तत्र प्रवहति।