सा कथा यथाशास्त्रं, श्रीमद्रामायणे यथोक्तं, एवं प्रवहति— यदा पृथिवी सर्वेभ्यः जनात् रिक्ता केवलं वृक्षैः शेषिता, तदा त्वं, दुष्टे, एकाकिनी जनहितप्रतिपक्षिणी, पृथिव्याः शासनं करिष्यसि। न हि सा राज्यलक्ष्मीः यत्र रामो न भवति राजा; यत्र रामो वसति, तत् एव वनं राज्यं भविष्यति। भरतः अपि न तेन राज्यं कर्तुमिच्छति या भूमिः पित्रा न दत्ता, न च तव सह पुत्रतया वर्तितुमिच्छति, यदि सः राज्ञः सुतः सत्यमेव। अपि च, यदि त्वं भूमेः उद्भूतः नभः यायासि, तथापि धर्मज्ञः सः स्वकुलाचारं न अतिवर्तिष्यते। एवं तव पुत्रस्नेहेन पापं कृतं, यः अस्य पुत्रस्य अहितं करोति; अस्मिन्लोके न कश्चित् रामभक्तिम् अतिक्रामति। अद्य त्वं, कैकेयि, पश्यसि यथा मृगाः पशवः पक्षिणः वृक्षाश्च सर्वे रामं प्रति अनुवर्तन्ते यदा सः वनं प्रयाति। ततः, राज्ञि, उत्तमानि भूषणानि स्नुषायै दातव्यानि, तस्याः वल्कलवस्त्रं अपाक्रिय, किन्तु वसिष्ठेन तद्वस्त्रं निषिद्धं—न तत् तस्यै दातव्यम् इति। एकस्मै रामाय एव वनवासः त्वया, केकयराजतनये, विकल्पितः; सा तु नित्यं भूषणैः शोभिता, राघवेण सह वने वत्स्यति। राजकन्या उत्तमानि यानानि परिचारकांश्च सर्ववस्त्रव्यवस्थां च प्राप्य व्रजतु; सा तव वरदानबन्धने निबद्धा नास्ति। एवमुक्ते, अष्टत्रिंशत्तमः सर्गः श्रोतव्यः। तत्र, सा सीता, रक्ष्यमाणा अपि इव अरक्षिता, वल्कलवस्त्रं परिधाय, सर्वे जनाः आकुलतया उच्चैः जगादुः—"धिक् त्वां दशरथ!" तस्याः शब्देन दुःखितः राजा जीवने धर्मे स्वकीये च लज्जायां विश्वासं नष्टवान्। स इक्ष्वाकुवंशजः राजा दीर्घं निश्वस्य भार्यां प्रति उवाच—"कैकेयि, न सीता कुशवस्त्रं परिधाय गन्तव्या।" "एषा हि कोमला, तरुणी, सुखसंवृद्धा; ममाचार्येण सत्यमुक्तं, सा वनवासाय न योग्यते। सा न कस्यचित् किंचिदपि करोति, एषा तपस्विनी राजकन्याम् इव, जनसमूहे वल्कलवस्त्रधारिणी, उन्मत्तेव दृश्यते। जानक्याः वल्कलवस्त्रं त्यज्यताम्; मया कदापि एतादृशं व्रतम् न कृतम्। राजकुमारी यथेष्टं भूषणरत्नानि गृहीत्वा वनं गच्छतु।" "मया, अजीवनेन, क्रूरं व्रतं कृतं दृढं च पालितम्; त्वया तु बाल्येन स्वीकृतम्—मा त्वां तद्ग्निः शुष्कतृणमिव दहेत्। यदि रामेण किञ्चित् त्वया, पापे, दुष्कृतं दुष्टं वा कृतम्, तर्हि एषा नीचवैदेही किम् अपि तव अहितं कृतवती? मृगशावनेत्रा, सौम्या, उत्तममना, जानक्याः किं पापे त्वयि दोषः?" "नूनं, पापे, रामस्य वनवासः पर्याप्तः; किमर्थं पुनः दुःखकराणि पापकर्माणि करोति? अहं तव वचनात्, राज्ञि, सर्वेषां साक्षिणां मध्ये, रामाभिषेकसमये प्रतिज्ञां कृतवान्। किं तदतिक्रम्य, त्वं स्वर्गनाशाय इच्छसि, मैथिलीं वल्कलवस्त्रां द्रष्टुम् इच्छसि।" एवं पित्रा उक्ते, रामः वने गन्तुं सज्जः शिरसा नम्रः वचनमब्रवीत्—"एषा मे माता कौसल्या, धर्मज्ञा, कीर्तिमती, वयोवृद्धा, कुलीनस्य धर्मपत्नी; न च सा त्वां दोषयति। वरद, सा मम वियोगेन समुद्रवद् दुःखसागरे निमग्ना, पूर्वं न दृष्टदुःखम्; त्वया तया सम्यगुपास्या। त्वं पूज्यः, सा त्वया पालनीया, यथा सुतशोकात् न नश्यति; सा मम चिन्तया केवलं त्वया जीवेत्। इन्द्रपत्नीव दुःखिता सा जननी मम, त्वया पालनीया, यथा अहं वने स्थितः दुःखार्तः, सा न आत्मानं त्यक्त्वा यमलोकं गच्छेत्।" एवमुक्ते, एकोनचत्वारिंशत्तमः सर्गः श्रोतव्यः। तत्र, रामस्य वचः श्रुत्वा, तं तपस्विवेषधरं दृष्ट्वा, राजा भार्यया सह मूर्च्छितः। दुःखेन पीडितः राजा राघवं न अपश्यत्, न च दृष्ट्वा किंचिदब्रवीत्, मनसा राममेव चिन्तयन्। क्षणमात्रं महाबाहुः राजा शोकात् मूर्च्छितः, राममात्रं स्मरन् विलपन्। "नूनं पूर्वे बहून् वात्सल्यात् मातृभ्यः वत्सान् पृथक् कृतवान्, जीवेषु हिंसां कृतवान् वा, ततो हि एष दुःखभाग् मया प्राप्तः।" "अपि च, कालः अप्राप्तः सन्, मम प्राणाः न त्यजन्ति; कैकेय्या दुःखितः सन् मम मृत्युः न आगच्छति। मम पुरतः रामं दीप्यमानम् अग्निवत्, उत्तमवस्त्रं त्यक्त्वा वल्कलमधाय स्थितम् पश्यामि। एषा कैकेयी एव सर्वेभ्यः दुःखस्य कारणम्—स्वार्थाय कपटमाश्रित्य एतत्कृतम्।" एवमुक्त्वा, बाष्पसंवृतैः इन्द्रियैः, केवलम् "राम" इति उक्त्वा, अन्यद् वक्तुम् अशक्तः। क्षणान्तरं चेतना प्राप्ता राजा, बाष्पपूर्णलोचनः, सुमन्त्रं प्रति इदं वचनमब्रवीत्—"रथं योजय, उत्तमाश्वयुक्तं रथं आनय; अस्य महात्मनः नगरात् दूरं ग्रामान्तं नय।" "एष एव धर्मिणां धर्मफल इति मन्ये—पिता माता च स्वकीयं वीर्यवन्तं पुत्रं वनवासाय प्रेषयतः।" राज्ञः आज्ञां श्रुत्वा, शीघ्रकर्मा सुमन्त्रः रथं शोभितं अश्वैः युक्त्वा तत्र अगच्छत्। एवं श्रीमद्रामायणे अयोध्याकाण्डे एतेषु श्लोकेषु प्रतिपादितं धर्मं दुःखं च एकस्मिन्नेव प्रवाहे अवगम्यते।