यदा वैदेही रामेण सह वनं प्रति निष्क्रामति स्म, तदा जनाः समवदन्—यदि अयोध्यापुरी परित्यक्तव्या, वयं अपि तान् अनुगमिष्यामः। यत्र यत्र राघवः स्वभार्यया सह यास्यति, तत्र तत्र रक्षिणः अपि गमिष्यन्ति; ये च तस्य समीपवासिनः, राज्यं च, पुरी च, तस्य परिचारकाः च सर्वे तं अनुगमिष्यन्ति। भरतः शत्रुघ्नेन सह वाल्कलधारी, ज्येष्ठं भ्रातरं ककुत्स्थं पालयन्, तत्रैव वने निवत्स्यति। अथ पृथिवी जनशून्या केवलं वृक्षैः पूरिता भविष्यति, तदा त्वं एव, जनहितविरुद्धः पापात्मन्, तत्र एकाकिनी राज्यं करिष्यसि। यत्र रामो न भवति, तत्र राज्यं नास्ति; यत्र रामः वसति, तत् एव वनं राज्यं भविष्यति। भरतः न तं राज्यं इच्छति, यत् पितृणा न दत्तम्; यदि सः राजा पुत्रो जातः, तव सह वासं अपि न रोचते। यद्यपि त्वं भूमेरुत्थाय व्योम्नि स्थित्वा, पितृपरम्परानुशीलनं जानन् भरतः अन्यथा न करिष्यति। एवं त्वया, पुत्रस्नेहात् लोभिता, पुत्रे दोषः कृतः; अस्मिन्लोके रामभक्तः कोऽपि नास्ति। अद्य कैकेयि, पशवः, मृगाः, विहगाः, वृक्षाः च सर्वे रामं प्रति मुखानि करिष्यन्ति, यदा सः निर्गच्छति। ततः, राज्ञि, उत्तमानि भूषणानि स्नुषायै दातव्यानि, वाल्कलं च अपाकर्तव्यम्; किन्तु वसिष्ठेन तद् वसनं निषिद्धम्, न तस्या दातव्यमिति। केवलं रामस्य वने वासः त्वया, केकयराजतनये, वृणीतः; सा तु सदा भूषणवती राघवेण सह वने वत्स्यति। राजकन्या उत्तमैः यानैः सेवकैः च, सर्वविधैः वासोभिः व्यवस्थाभिः च युक्ता गच्छतु; न तु तव वरदानबन्धना सा। अथाष्टत्रिंशत्तमः सर्गः शृणु। या सा रक्ष्यमाणा अपि, रक्षारहितेव, वाल्कलमुत्सृज्य समारोप्य, सर्वे जनाः उच्चैः अक्रोशन्—"दशरथ, लज्जस्व!" तस्याः क्रन्दनस्य श्रवणेन, राजा जीवने, धर्मे, आत्मगौरवे च विश्वासं जहौ। इक्ष्वाकूनां राजा दीर्घं निःश्वस्य भार्यां प्रति उवाच—"कैकेयि, सीता कुशवसनं न धारयतु। सा कोमला, यौवना, सदा सुखसंवृद्धा; मम आचार्येण यथार्हम् उक्तम्—सा वने न योग्यते। न केनचित् सा किञ्चिदपि कुर्वन्ती, तपस्विनी राजपुत्री, जनसमूहे स्थित्वा, वाल्कलधारिणी, प्रमत्तेव दृश्यते, यथा कश्चित् परिव्राजकः। जनकदुहिता एतानि वाल्कलानि परित्यजतु; मया पूर्वं कदापि एवं व्रतम् न कृतम्। राजकन्या यथेष्टं वने गच्छतु, सर्वाणि भूषणानि द्रव्याणि च गृहीत्वा। मया, जीवितार्हेण, क्रूरं व्रतं कृतं दृढं च पालनम्; त्वं तु बालिशत्वात् अङ्गीकृतवती, न तवायं दाहो भवेत्, यथा शुष्ककाष्ठं वह्निना दग्धम्। यदि रामेण त्वं, पापे, किञ्चिदपकारं कृतं दृष्टवती, किं निम्नया वैदेह्या त्वया अत्रापराधितम्? मृगशावनेत्रां, सौम्याम्, उदारचित्ताम्, जनकदुहितरं त्वं किं पापे, किं निन्दितवती? रामस्य वनवासः पर्याप्तः ते, पापे; किं पुनरन्यद् दुःखकरं पातकं च करोति? यत् त्वया याचितम्, राज्ञि, सर्वेषां साक्षात्, रामस्याभिषेकसमये, तत् मया प्रतिज्ञातम्। अधुना तदतिक्रम्य, मैथिलीं वाल्कलधारिणीं द्रष्टुमिच्छसि, तेन त्वं नरकं गन्तुमिच्छसि। एवं पितरि भाषमाणे, रामः वनगमनाय कृतनिश्चयः, शिरसा झुकित्वा वचः प्रोवाच—"एषा मम माता कौसल्या, धर्मिष्ठा, कीर्तिमती, वृद्धा, कुलीनवृत्ता; सा च त्वां न कदापि निन्दति। वरद, त्वया सा पूज्या, या मयि वियुक्ता, महाशोकार्णवे निमग्ना, अदृष्टपूर्वदुःखां प्राप्तवती। त्वं पूज्यः, तां तु पुत्रशोकात् न नश्येत्, पालय; मयि चिन्तयन्ती सा धर्मपत्नी त्वया एव जीविष्यति। इन्द्रपत्नीसमां, दुःखार्तां मातरं मम त्वं पालय, यथा अहं वने वसन् दुःखितः, सा पुत्रवियोगात् न प्राणान् त्यजेत्, न यमसदनं गच्छेत्।" अथ नवत्रिंशत्तमः सर्गः शृणु। रामस्य वचनं श्रुत्वा, तं तपस्विवेषधारिणं च दृष्ट्वा, राजा भार्यया सह मूर्च्छां गतः। शोकपीडितः राजा राघवं न अपश्यत्, न च दृष्ट्वा तं किंचिद् अब्रवीत्, मनसा क्लिष्टः। किञ्चित्कालं महाबाहुः राजा शोकवशात् चेतनां जहौ, राममेव चिन्तयन् विलपन् च। "नूनम् अहं पूर्वं बहून् वत्सान् मातृभ्यः पृथक् कृतवान्, वा प्राणिनः हिंसितवान्; अतः ममायं विपाकः प्राप्तः।" "यद्यपि कालः नागतः, मम प्राणाः देहं न जहति; कैकेय्या पीडितस्य मम मृत्युः न आगच्छति। यः मम पुत्रः पुरतः तिष्ठति, अग्निवत् दीप्तिमान्, उत्तमवस्त्राणि परित्यज्य तपस्विवेषं धारयन्— तस्य कारणेन सर्वे जनाः दुःखिताः, एका कैकेयी स्वार्थसाधनाय एतद् कपटं कृतवती।" एवं सः अश्रुपूर्णेन्द्रियः रामेत्येवोक्त्वा, न अधिकं वक्तुं शक्तः। किञ्चित्कालानन्तरं चेतनां प्राप्य, राजा अश्रुपूर्णलोचनः सुमन्त्रं प्रति इदं वचनम् उवाच।